تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٠ - شرح آيات

ما، تو ما را دو بار ميراندى و دو بار زنده ساختى،» و مى‌پرسيم: اين دو بار مرگ كى بوده است؟

دانشمندان و مفسّران در بيان اين آيه اختلاف كرده‌اند، برخى گفته‌اند

مرگ نخست پيش از ورود انسان به زندگى اين دنياست، آن گاه كه در عالم اشباح زنده بود و سپس مرده است، آن گاه وارد زندگى دنيا شده و سپس وقتى مهلتش بسر آيد مى‌ميرد و سپس براى حساب و پاداش زنده مى‌شود.

ديگران گفته‌اند: همانا خداوند انسان را پس از مرگ در گورش زنده مى‌كند تا حساب گور را با او محاسبه كند و پس از آن حسابرسى او را مى‌ميراند و سپس روز قيامت براى پاداش زنده‌اش مى‌كند.

در حديثى از امام صادق عليه السّلام آمده است كه در تفسير اين آيه گفت

«اين امر در بازگشت است». [١١] تفسيرى ديگر نيز وجود دارد و آن اين است: كه انسان از زمانى كه خدا او را آفريد هم چنان زنده است، و اين زندگى نخستين است كه پروردگار به روانها بخشيده و در دنيا با انسان استمرار مى‌يابد، پس قبل از اين زندگى هيچ مرگى نبوده، سپس مهلت و اجل متعارف انسان سر مى‌رسد و انسان مى‌ميرد، بدين معنى كه روحش از پيكرش جدا مى‌شود، و روح در حالت زندگى باقى مى‌ماند، و پس از اين مرگ، بشر- بار ديگر- مى‌ميرد. و عنصر زندگى بكلّى از وجود او نيست و نابود مى‌شود، و اين هنگامى است كه نخستين دم را در صور مى‌دمند، و قرآن حكيم در سوره/ ٣٢ زمر بدين معنى اشاره كرده است آنجا كه گويد: «وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى‌ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ‌ [١٢] و در صور دميده شود، پس هر كه در آسمانها و هر كه در زمين است- جز آنها كه خدا بخواهد- بيهوش مى‌شوند. و بار ديگر در آن دميده‌