تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٧٩ - شرح آيات

فريب خوردگى است.

تفسير حرفى كلمه «لا جرم»: لا قطع است، و معنى (مفهومى) آن اين است كه هيچ كسى قادر بر قطع اين كلام يا ردّ آن نيست، چه اين كلام حقّ است، و مؤمن آل فرعون اين كلمه را براى مزيد اعتماد و اطمينان بدين حقيقت و مبارزه با حالت بيم و اميد نزد ياران فرعون به كار گرفت كه تمام/ ٨٣ استقلال و اعتماد به نفس خود را در برابر گردنكشى فرعون از دست داده بودند. و اگر اندكى فكر مى‌كردند، بيگمان در مى‌يافتند كه فرعون ناتوانتر از آن است كه سلطه خود را بر آنان واجب سازد و تحميل كند، و براستى اگر از لحاظ نيرو از آنان كمتر نباشد، بى‌ترديد همچون يكى از آنهاست (نه بيشتر)، و در واقع او نيروى خود را از ناتوانى و ضعف آنها به دست مى‌آورد، و هيبت خود را از ذلّت آنها كسب مى‌كند، و اگر آنها چنان كه بايد و شايد ارزش خود را مى‌شناختند او را بيقين خوار و حقير مى‌يافتند، و در نتيجه مى‌دانستند كه اصلا او را دعوتى نيست، و فرقى ميان او با سنگى سخت يا گوساله‌اى زبان بسته يا درختى كرم خورده وجود ندارد. آيا كسانى را كه بتى يا گوساله‌اى يا درختى را مى‌پرستند، ديده‌اى؟ آيا آنچه آنان مى‌پرستندش چيزى به آنان مى‌دهد يا آنان هستند كه بدان قداست مى‌بندند و به حساب خود نيرو مى‌بخشند؟

امّا خدايى كه آن مؤمن كسان را به سويش مى‌خواند، بازگشت همه به سوى اوست، پس او بهترين ذاتى است كه مردم را به سوى او خوانند و گراميش دارند، «وَ أَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ‌- حال آن كه بازگشت ما به سوى خدا (ى يكتا) ست.» آن گاه آنان را يادآور حقيقتى فطرى مى‌شود كه در ضمير هر انسانى به وديعه نهاده شده، و آن حقيقت اين است كه همانا خداست آن كه همه چيز را آفريد و به تقدير حكيم خود مقدّر و مقرّر داشت، و نشانه‌هاى عدل و حكمت خود را در هر چيزى از كوچك و بزرگ پراكند، و خوشامد گزافكارانى را كه از حدود خود فراتر