تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٥٣ - شرح آيات

با فراخنا و استوارى و عظمت آفرينش آن دو ...

«وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ- و پراكندن جنبندگان در آن دو.» مانند پرندگان و جانداران و زندگيهاى گوناگون پراكنده در اينجا و آنجا.

«وَ هُوَ عَلى‌ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ- و هر گاه بخواهد بر گرد آوردنشان تواناست.» هيچ چيزى او را باز نمى‌دارد زيرا اراده مطلق و بى چون از آن اوست و تفاوت آفريدگان در طبيعتها و قوانين زندگى/ ٣٥٩ و انتشار آنها در جهان هستى دلالت بر رهايى آنها از اراده خدا و بيرون بودنشان از راهى كه خدا براى آنها معيّن كرده يا سنّتها و قوانين كه بر آفرينش حكمرواست نمى‌كند، پس هر گاه كه پروردگار ما بخواهد آنها را براى حساب در يك صف گرد مى‌آورد.

[٣٠] و دو بار بر رابطه ميان كوشش انسان و واقعيّت او تأكيد مى‌كند، يك بار از طريق عوامل مادّى ظاهرى كه ميان كوشش و نتيجه را پيوند مى‌دهد كه اگر انسان كوشش و مبارزه كند به هدفهاى خود مى‌رسد، پس تندرستى پس از بيمارى و توانگرى پس از نيازمندى و امنيت و آرامش پس از بيم، همه و همه مرهون كوشش او در راه استوارى است كه خدا براى او قرار داده است.

اين چيزى است كه قرآن در آياتى چند آن را تأكيد مى‌كند مانند اين گفته خداى تعالى: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى‌ [٧٠]- و اين كه: براى مردم پاداشى جز آنچه خود كرده‌اند نيست» و گفته او «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ. وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌ [٧١] پس هر كس به وزن ذرّه‌اى نيكى كرده باشد آن را مى‌بيند. و هر كس به وزن ذرّه‌اى بدى كرده باشد آن را مى‌بيند».

بار ديگر از طريق عوامل غيبى ناپيدا، آنجا كه اسلام تأكيد مى‌كند كه هر عملى را كه انسان انجام مى‌دهد خواه و ناخواه او بر واقعيّت او انعكاس مى‌يابد، و