تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٦٩ - شرح آيات

«وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ‌ [٦]- هر كس كه آن روز پشت به ايشان كند» و «يومئذ» يعنى حينئذ آن هنگام يا وقتئذ آن وقت، و ديگرى گفته است كه ملاك اندازه گيرى روزها همانا به حركت افلاك است كه پيش از آفرينش زمين بوده است، و سومى گويد

آنچه به فرض وجود روزها، برابر آنها بوده باشد، و رازى گويد: مراد از روزها احوال گوناگون است ... [٧] و اين تفسير نزديكتر به واقع به نظر مى‌رسد، زيرا نزديكترين معانى براى روز در اينجا برهه‌اى از وقت و هنگامى از زمان است و آنچه ما تفاوت وقتى از وقت ديگر و هنگامى از هنگامى ديگر تصوّر مى‌كنيم، همان تفاوت احوال است، پس مثلا ما ميان روز اوّل بهار را با روز دوم آن با فاصله افكنى طلوع و غروب ميان آن دو تميز مى‌دهيم، همچنين در آنجا نيز فاصله‌هايى معيّن ميان وقت نخست با وقت دوم (يا اگر بخواهى بگويى، روز نخست و روز دوم) با دگرگونى احوال وجود داشته است.

در قرآن بدين دگرگونى تصريح مى‌شود، آنجا كه گويد خدا كاينات را به صورت آب آفريد و عرش او بر آن بود، سپس آن را در دودى آفريد، آن گاه آسمانها و زمين را آفريد، و ناگزير بايد دهرها و زمانهايى دراز ميان مرحله‌اى تا مرحله ديگر و تا امروز گذشته باشد. اين دهرها (يا زمانه‌ها) با مقياسهاى محدود ما چند بار بوده؟

تا كنون نظريّاتى قاطع در اين باره در اختيار نداريم، با آن كه يكى از دانشمندان آن مدت را به پنج مليارد سال برآورد كرده كه از آغاز آنچه آن را انفجارى بسيار عظيم و توجيه شده مى‌داند كه در اين هستى روى داده و مادّه اوليّه آفريده را به صورت كهكشانها درآورده است.

/ ١٧٥ از شگفت‌ترين چيزهايى كه درباره اين مدّت در متنها خواندم آن است كه در حديثى منقول از امام امير المؤمنين (ع) آمده كه پس از آن كه مردى از او پرسيد