كردند» «وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ».
«و اعمال صالح و ناصالح را به هم آميختند» «خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً».
پس از آن مى‌افزايد: «اميد مى‌رود كه خداوند توبه آنها را بپذيرد» و رحمت خويش را به آنان بازگرداند «عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ».
«زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است»، داراى رحمتى وسيع و گسترده «إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ».
تعبير به «عَسى‌» در آيه فوق، كه معمولًا در موارد اميدوارى و احتمال پيروزى، توأم با احتمال عدم پيروزى به كار مى‌رود، شايد به خاطر آن است كه:
آنها را در ميان بيم و اميد، و خوف و رجاء، كه دو وسيله تكامل و تربيت است قرار دهد.
اين احتمال نيز وجود دارد كه: تعبير به «عَسى‌» اشاره به اين باشد كه: علاوه بر توبه و ندامت و پشيمانى، بايد در آينده كارهاى ديگرى را انجام دهند، و گذشته را با اعمال نيك خود جبران نمايند.
ولى با توجه به اين كه، آيه را با بيان غفران و رحمت الهى تكميل مى‌كند، جنبه اميدوارى در آن غلبه دارد.
اين نكته نيز روشن است: نزول آيه درباره «ابو لبابه» و يا ساير متخلفان جنگ «تبوك»، مفهوم وسيع آيه را به آن اختصاص نمى‌دهد، بلكه تمام افرادى كه اعمال نيك و بد را به هم آميخته‌اند، و از كارهاى بد خويش پشيمانند را فرا مى‌گيرد.
و لذا از بعضى دانشمندان نقل شده: آيه فوق اميدبخش‌ترين آيات قرآن است، كه درها را به روى گنهكاران گشوده، و توبه‌كاران را به سوى خود دعوت مى‌كند.
***