شكستند، (وَ لَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ). «١»

و نيز «گروهى از آنان از پيامبر صلى الله عليه و آله اجازه مى‌خواستند و مى‌گفتند: خانه‌هاى ما بى‌حفاظ است!، در حالى كه بى‌حفاظ نبود؛ آنها فقط مى‌خواستند (از جنگ) فرار كنند» (وَ يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً). «٢»

به اين ترتيب، خداوند هم اعمال انسان‌ها را مى‌آزمايد و هم گفتار و اخبار آنها را.
مطابق اين تفسير، اين دو جمله در آيه مورد بحث، دو معنى متفاوت دارد، در حالى كه طبق تفسيرهاى قبل، تأكيد يكديگر است.
به هر حال، اين نخستين بار نيست كه خداوند، به مردم اعلام مى‌كند: شما را مى‌آزمائيم، تا صفوفتان از هم مشخص شود، و مؤمنان راستين، از ضعيف‌الايمان‌ها و منافقان شناخته شوند، در آيات فراوانى از قرآن، اين مسأله ابتلاء و امتحان، مطرح شده است.
مسائل مربوط به آزمايش الهى را، در جلد اول ذيل آيه ١٥٥ سوره «بقره» (صفحه ٥٢٤ تا ٥٣٥) بحث كرده‌ايم و همچنين در جلد ١٦ آغاز سوره «عنكبوت»، مشروحاً آمده است.
ضمناً جمله: «حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ» (تا مجاهدان از ميان شما را بشناسيم) به اين معنى نيست كه خداوند از اين گروه آگاهى ندارد، بلكه منظور، تحقق اين معلوم الهى و مشخص شدن اين گونه افراد است، يعنى تا اين علم الهى تحقق خارجى يابد و عينيت حاصل كند و صفوف مشخص شود.
***