تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٦
شاهد ديگر براى تفسير دوم، رواياتى است كه از شخص پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل شده كه «دخان» را تفسير به دودى كرده، كه در آستانه رستاخيز جهان را فرا مىگيرد، مانند روايتى كه «حذيفه بن يمان»، نقل مىكند، كه چهار چيز را از نشانههاىِ نزديك شدنِ قيامت ذكر فرمود: اول، ظهورِ «دجّال» و ديگر، نزولِ «عيسى»، و سوم، آتشى كه از قعر سرزمين «عدن» برمىخيزد و «دود».
«حذيفه» سؤال مىكند: يا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وَ مَا الدُخانُ فَتَلا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِى السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِيْنٍ، يَمْلَأُ ما بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ، يَمْكُثُ أَرْبَعِينَ يَوْماً وَ لَيْلَةً، امَّا الْمُؤْمِنُ فَيُصِيْبُهُ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزَّكْمَةِ، وَ امَّا الْكافِرُ بِمَنْزَلَةِ السَّكْرانِ يَخْرُجُ مِنْ مِنْخَرَيْهِ وَ اذُنَيْهِ وَ دُبُرِهِ: «اى رسول خدا! منظور از اين دخان چيست؟ پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ، آيه شريفه «فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ» را تلاوت فرمود، سپس افزود: دودى است كه ميان مشرق و مغرب را پر مىكند و چهل شبانه روز باقى مىماند، اما مؤمن، حالتى شبيهِ زكام به او دست مىدهد، و اما كافر، شبيهِ مست خواهد شد، و دود از بينى و گوشها و پشت او بيرون مىآيد». «١»
در حديث ديگرى از «ابو مالك اشعرى» از رسول خدا صلى الله عليه و آله آمده است: إِنَّ رَبَّكُمْ أَنْذَرَكُمْ ثَلاثاً: الدُخانَ يَأْخُذُ الْمُؤْمِنَ مِنْهُ كَالزَّكْمَةِ، وَ يَأْخُذُ الْكافِرُ فَيُنْفَخُ حَتّى يَخْرُجَ مِنْ كُلِّ مَسْمَعٍ مِنْهُ، وَ الثَّانِيَةُ الدَّابَّةُ، وَ الثَّالِثَةُ الدَّجَّالُ: «پروردگار شما، شما را به سه چيز انذار كرده است: دخان (دود) كه اثرش در مؤمن همچون زكام است، و اما كافر، تمامِ جسمش باد مىكند و دود از تمام منافذ بدنش بيرون مىآيد، و دوم، دابَّةُ الارْضِ، و سوم، دجّال». «٢»
درباره «دابَّةُ الارْضِ»، در جلد ١٥، صفحه ٥٥١، ذيل آيه ٨٢ «نمل»، توضيحِ