تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥
«بَطْش» (بر وزن فرش) چنان كه «راغب» در «مفردات» مىگويد: به معنى «گرفتن چيزى است با قدرت» و در اينجا با كلمه «اشَدّ» نيز همراه شده، كه نشانه قدرت و نيروى بيشترى است.
ضمير در «مِنْهُم» به مشركان عرب بازمىگردد، كه در آيات قبل مخاطب بودند، اما در اينجا به صورت غائب از آنها ياد مىشود، چرا كه لايق ادامه خطاب الهى نيستند.
بعضى از مفسران بزرگ، جمله «مَضى مَثَلُ الْأَوَّلِينَ» (سرانجام كار اقوام پيشين، قبلًا گذشت) را اشاره به مطالبى دانستهاند كه در سوره قبل (سوره شورى) پيرامون گروهى از آنها آمده است، ولى هيچ دليلى بر اين محدوديت در دست نيست، به خصوص اين كه در سوره «شورى» كمتر اشارهاى به سرگذشت اقوام پيشين شده، در حالى كه در سورههاى ديگر قرآن، بحثهاى مشروحى پيرامون آنها آمده است.
به هر حال، اين آيه شبيه چيزى است كه در آيه ٧٨ سوره «قصص» گذشت:
أَوَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَكْثَرُ جَمْعاً: «آيا قارون نمىدانست كه خداوند اقوامى را پيش از او هلاك كرد كه نيرومندتر و ثروتمندتر از او بودند»؟!
و يا آنچه در آيه ٢١ سوره «مؤمن» گذشت، در آنجا كه به مشركان عرب هشدار داده، مىگويد: أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثاراً فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ: «آيا آنها روى زمين سير نكردند تا ببينند عاقبت كسانى كه پيش از آنان بودند چگونه بود؟! آنها در قدرت و ايجاد آثار مهم در زمين از اينها برتر بودند؛ ولى خداوند ايشان را به گناهانشان گرفت، و در برابر عذاب او مدافعى نداشتند»!
***