يعنى هرگز اين دو گروه، يكسان نيستند.
در اين كه: چه كسى اعمال سوء هواپرستان را در نظرشان تزيين مى‌كند؟
خداوند، يا خود آنها، يا شياطين؟ بايد گفت: همه اينها صحيح است؛ چرا كه در آيات قرآن به هر سه نسبت داده شده است، در آيه ٤ سوره «نمل» مى‌فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ لايُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ: «كسانى كه به آخرت ايمان ندارند، اعمال (بد) شان را براى آنان زينت مى‌دهيم» و در آيات متعددى از جمله، آيه ٣٨ «عنكبوت» آمده است: «وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ»، و در آيه مورد بحث با توجه به جمله «وَ اتَّبَعُوا اهْوائَهُم» ظاهر اين است كه اين تزيين، ناشى از پيروى هوى و هوس است، و اين معنى، كاملًا قابل درك است كه هوى و هوس، حس تشخيص و درك صحيح واقعيت‌ها را از انسان مى‌گيرد.
البته، نسبت دادن آن به «شيطان» نيز صحيح است؛ چرا كه او به هوا و هوس‌ها دامن مى‌زند، و پيوسته انسان را وسوسه مى‌كند.
و اگر به خداوند نسبت داده شده نيز به خاطر اين است كه او «مسبب الاسباب» است، و هر سببى اثرى دارد، از ناحيه او است، او به آتش سوزندگى داده، و به هوى و هوس تأثير پرده‌پوشى بر حقائق، و قبلًا هم اين تأثير را اعلام نموده است و به اين ترتيب، ريشه اصلى مسئوليت، به خود انسان بازمى‌گردد.
بعضى، جمله «مَنْ كانَ عَلى‌ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ» را اشاره به پيامبر صلى الله عليه و آله و جمله بعد را، ناظر به كفار «مكّه» مى‌دانند، ولى ظاهر اين است كه آيه، معنى گسترده‌اى دارد كه اينها از مصاديق آن است.
***