ولى، هيچ مانعى ندارد كه آيه را به مفهوم گسترده‌اش، تفسير كنيم و تمام اين معبودها، اعم از بى‌جان و جاندار، ذوى العقول و غير ذوى العقول در مفهوم آيه جمع باشد، و تعبيرهاى مناسب ذوى العقول به اصطلاح از باب «تغليب» است.
اين كه مى‌گويد، تا روز قيامت به سخن آنها پاسخ نمى‌گويند، مفهومش اين نيست كه در قيامت جوابشان را مى‌دهند- آنچنان كه بعضى پنداشته‌اند- بلكه اين يك تعبير رائج است كه براى نفى ابد، به كار مى‌رود، فى المثل مى‌گوئيم: اگر تا روز قيامت هم به فلان كس اصرار كنى، به تو وام نمى‌دهد، يعنى هرگز چنين كارى انجام نخواهد شد، نه اين كه در قيامت خواسته تو را عملى مى‌كند.
نكته آن نيز معلوم است؛ زيرا هرگونه فعاليت و تلاش و كوشش و اجابت دعوت، در اين دنيا مفيد است، هنگامى كه دنيا پايان مى‌گيرد، زمينه همه اين امور كلًّا برچيده مى‌شود.
***
و از آن اسفبارتر اين است: «هنگامى كه مردم مشرك در قيامت محشور مى‌شوند، معبودهاى آنها دشمنان آنها خواهند بود، حتى عبادت آنها را انكار مى‌كنند»! «وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ».
معبودهائى كه عقل دارند رسماً به دشمنى برمى‌خيزند، حضرت مسيح عليه السلام از عابدان خود بيزارى مى‌جويد، و فرشتگان نيز تبرّى مى‌جويند، حتى شياطين و جن نيز اظهار تنفر مى‌كنند، و آنها كه بى‌عقل بودند، خداوند حيات و عقل به آنها مى‌بخشد، تا به سخن درآيند و مراتب دشمنى و نفرت خود را از اين عابدان اظهار كنند.
نظير اين معنى، در آيات ديگر قرآن، نيز آمده است، از جمله در آيه ١٤ سوره «فاطر»، خطاب به مشركان، مى‌خوانيم: إِنْ تَدْعُوهُمْ لايَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ وَ