منشور جاويد - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٦١

در زبان عرب «لولا» نيز مانند «اگر نبود» به جواب نياز دارد، و اين جواب سه نوع مى تواند باشد.

١. پاسخ آن آشكارا ذكر مى شود مانند:

«لَولا عَليٌّ لَهَلَكَ عُمَر»: «اگر على، نبود، عمر هلاك مى شد».

٢. گاهى پاسخ آن حذف مى شود، و جواب از قراين معلوم مى گردد مانند:

(وَلَوْلا فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللّهَ تَوّابٌ حَكيمٌ).[١]

«اگر نبود كرم و رحمت خدا بر شما (همگى هلاك مى شديد) و خداوند توبه پذير وحكيم است».

آنچه در ترجمه ميان پرانتز قرار گرفته، پاسخ «لَوْلا» است و هرگز در عبارت نيامده ولى از قراين معلوم مى شود.

٣. گاهى جمله متقدم بر «لَوْلا» قرينه بر جواب محذوف مى گردد مانند:

«قَدْكُنْتَ هَلَكتَ لَوْلا إِنّى نَجَّيْتُكَ».

«هلاك ونابود مى شدى اگر تو را نجات نداده بودم».

جمله «قَدْكُنْتَ هَلَكتَ» كه پيش از «لَوْلا» وارد شده است قرينه بر جواب «لولا» است كه حذف شده است وشكل واقعى جمله چنين است:«لَوْلا إِنّي نَجَّيْتُكَ قَدْكُنْتَ هَلَكْتَ» و در زبان عرب، در نظم ونثر براى آن نظاير زيادى است، اكنون برگرديم و جواب «لَوْلا» را در آيه مورد بحث جستجو كنيم:

در آيه مورد بحث، شكل ظاهرى جمله چنين است:(وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَاى بُرْهانَ رَبِّهِ) .

به طور مسلم لفظ «لولا»به پاسخ نياز دارد، و جواب آن در ظاهر جمله