فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٩ - نظريۀ دولت در دولت در ديدگاه ابن ادريس

مى‌توانند بايد حتى با تحمل ضرر و مشقت از قبول آن سر باز زنند و اگر تهديد ناشى ازالزام جائر در حد آن باشد كه بر جان خود يا اعضاء خانواده و اشخاص ديگر هراسناك باشند از باب ضرورت قبول ولايت در نظام جور جايز خواهد بود. [١]

با وجود اين او بايد سعى كند در درون نظام جور تا حد ممكن به حق و عدالت عمل نمايد و بويژه در مورد حقوق عمومى مؤمنان و نجات آنان از چنگال ظلم از هيچ تلاشى دريغ نورزد. درصورتى‌كه هيچ‌كدام از اين تمهيدات مؤثر واقع نشد، او در حقيقت در شرايط تقيّه قرار خواهد گرفت كه در اين شرايط اضطرارى تخلف از حق و عدالت و نقض حقوق مردم و احكام شريعت بر او طبق شرايط تقيّه مجاز خواهد بود، لكن مادام كه منجر به خونريزى نگردد و در صورت نياز به «سفك دناء» تقيّه برداشته شده و او مجاز بر چنين اعمالى نخواهد بود. [٢]

ابن ادريس در تصوير شرايط تقيه براى كسانى كه ناگزير از قبول مسؤوليتهاى نظام جور شده و موظف به اجراى طرح دولت در دولت شده‌اند مطلب جديد ارائه نمى‌دهد لكن در تحريم نظام جور پا را فراتر نهاده و اجتناب از هر نوع معامله با دستگاههاى دولتى ظالم حتى در امورى مانند خريد و فروش (تا حد ممكن) را با بسته مى‌شمارد و در مواردى كه علم به غصبى بودن اموال دولتى دارد ترك معامله درباره آنها را واجب مى‌داند. [٣]

اموالى كه در چنين شرايطى (تقيّه) از طرف نظام جور تحت عناوين مختلف به وى مى‌رسد گرچه به‌خاطر شرايط تقيّه قبول آنها بلامانع است، ولى او بايد سعى كند اين اموال را به صاحبان آنها برساند و اگر با وجود سعى و تلاش از يافتن صاحبان آنها ناتوان گردد بايد آنها را به‌عنوان صدقه بر فقرا برساند و اگر پس از صدقه دادن آنها صاحبانشان مطالبه نمايند او ضامن خواهد بود. احتياط ايجاب مى‌كند كه چنين اموالى نگهدارى و در مورد رساندن آنها به صاحبانش وصيت شود. [٤]

[١] . همان.

[٢] . همان.

[٣] . همان، ص ٢٠٣.

[٤] . همان، ص ٢٠٤-٢٠٣.