فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣١٥ - بخش پنجم رژيم سلطنتى مشروطه يا نظام پارلمانى

قوا استوار مى‌باشد و مردم از ابتدا حاكميت خود را به دو قوه مجريه و مقننه تفويض مى‌كنند كه هر كدام وظايف خاص خود را بدون دخالت در قوه ديگر به‌انجام مى‌رساند. [١]

در عصر نائينى از ميان اين دو رژيم سياسى، رژيم پارلمانى شايع‌ترين آن دو بوده چنانكه شكل سلطنتى رژيم پارلمانى نيز به دليل نفوذ استعمار فرهنگى و سياسى انگلستان بهترين نوع پارلمانى به شمار مى‌آمده است.

رژيم رياستى امريكا و رژيم استبدادى روسيه تزار نيز طرفدارانى در كشورهاى مختلف جهان آن روز داشته است.

در اين ميان انديشه سياسى نائينى در قالب يك بحث تئوريك سياسى فقهى در كتاب تنبيه‌الامه كه به هدف استقرار يك رژيم سياسى مشروع در ايران نوشته شده بود به‌طور صريح و آشكار نظام استبدادى را نفى كرده است كه در جاى جاى اين كتاب ارزشمند دلايل آن به چشم مى‌خورد.

تكيه نائينى بر تأسيس هيأت مبعوثان (قوه مقننه) و نظارت كامل آن بر متصديان و كارگزاران (قوه مجريه) نشان مى‌دهد كه وى هيچ‌گونه علاقه‌اى به رژيم رياستى نداشته و آن را محكوم نموده است.

گرچه نائينى در ميان دو نوع رژيم پارلمانى تنها از نوع سلطنتى آن نام برده است لكن دلايل وى بر لزوم نظارت پارلمان بر جزء و كل عملكرد متصديان و كارگزاران قوه مجريه نشان مى‌دهد كه وى برحسب فرهنگ سياسى غالب زمان خود و نيز به دليل سهولت امكان انتقال از سلطنتى استبدادى به سلطنتى پارلمانى بر ابقاى نوع سلطنتى پا فشرده است.

تنها چيزى كه از ويژگيهاى رژيمهاى پارلمانى در اثر ماندنى نائينى مورد بحث قرار نگرفته، مكان انحلال پارلمان توسط رئيس دولت (قوه مجريه) است كه آن هم بين دو نوع رژيم پارلمانى و رياستى مشترك مى‌باشد.

اگر اين گزارش درست باشد كه نائينى در نوشته‌هاى خود و حداقل در نوشتن تنبيه‌الامه تحت تأثير كتاب «طبايع‌الاستبداد كواكبى» بوده و برخى از اصطلاحات سياسى روز را از آن اقتباس نموده است و كواكبى نيز به نوبه خود در تأليف كتاب خود از

[١] . همان.