موفقيت ميرزاى نائينى در خاموش نمودن فتنه جمهوريت رضاخانى، گرچه نقطه درخشانى در حيات سياسى اين فقيه بزرگ محسوب مى‌شد. لكن پس از بازگشت وى به نجف اشرف گزارش دقيق و قابل اطمينانى از موضع‌گيريهاى سياسى وى در دست نيست و جريان مشكوك و نامعقولى كه گزارشگرانى چون حسين مكى تحت عنوان «داستان تمثال» [١] نقل نموده‌اند، هرچند با رويه عوام‌فريبيهاى آن روز رضاخان كه براى جلب افكار عمومى دست به هر عمل خرافى و رياكارى مى‌زد لكن با مقام فقاهتى و منزلت سياسى و درايت مرجعى چون نائينى هرگز نمى‌توانست سازگار باشد. گرچه روند عوامفريبى در آغاز به قدرت رسيدن رضاخان حكايت از سوءاستفاده هرچه بيشتر وى و ايادى پا به ركاب او از همه چهره‌هاى مقبول بالخصوص چهره‌هاى مخالفان بالفعل و بالقوه رضاخان دارد؛ اما اينكه در اين ميان توانسته باشند از مقام و موقعيت ميرزاى نائينى نيز سوءاستفاده نمايند مطلبى است كه به كنكاش بيشتر و بررسيهاى دامنه‌دارترى نيازمند است.

در هر حال انزواى سياسى اين شخصيت بزرگ فقاهت و سياست در حساس‌ترين دوران تحولات سياسى ايران و آغاز ظهور يك ديكتاتورى مخوف كه همه خصلتهاى استبداد و استعمار گذشته را با خطمشى جديد دين‌زدايى و ريشه‌كن نمودن هويت اسلامى دولت و ملت ايران به كار گرفته بود؛ پيچيده‌ترين نقطه ابهام‌آميز زندگى عملى و سياسى اين ستاره درخشان فقاهت و مرجعيت يك قرن اخير مى‌باشد.

٢٢. انديشه حكومت اسلامى در تنبيه‌الامه

متفكران و محققانى كه خواسته‌اند انديشه سياسى ميرزاى نائينى را از لابه‌لاى بحثهاى

[١] . همان، ص ٢٧-٢٤ در اينجا فقط به نقل اين جمله بسنده مى‌كنيم كه در اعلاميه اين جشن خرافى‌نوشتند: امروز حضرت اسدالله الغالب على‌بن ابيطالب (ع) با تمثال مبارك خود وجود پربهاى رضا پهلوى را از شر شياطين انس و جن محفوظ مى‌دارد. چه فرخنده روزى كه علماى اعلام و مجتهدين عظام آن را از آستان قدس شاه مردان براى سردار سپه خواستار شدند و از جانب حضرت امير مؤمنان (ع) با قبول استدعاى خويش مفتخر و سرفراز گرديده‌اند!!.