در چنين شرايطى شب قبل از حركت به سمت سهله، بغداد و ايران درست به هنگام سحر و حركت اين مرجع دينى و سياسى بزرگ براى زيارت وداع بزرگ قائد مجاهدان تاريخ، امير مؤمنان على (ع)، مرگ ناگهانى و مشكوك او را بر روى سجاده‌اش به كام خود مى‌كشد و دو قدرت متجاوز را به مراد و مرام مى‌رساند. [١]

ب - رحلت مرموز آخوند خراسانى

تجاوز سياسى و نظامى روس و انگليس به ايراندر سال (١ [٣] [٢] ٩ ه‌. ق) شرايطى به مراتب بدتر از التهاب و پريشانى ملت ايران در جريان سلطه خارجى عصر، تا حدى به وجود آورد و مرجع دينى و سياسى وقت مرحوم آخوند خراسانى را كه روزى همتاى ميرزاى شيرازى در محضر درس شيخ انصارى و روزى چون شاگردى در مكتب علمى و سياسى وى بود چنان بى‌قرار و ملتهب نمود كه او را به عزيمت به ايران مصمم كرد.

گرچه انگيزه اصلى وى در اين سفر سياسى، مشاركت در دفاع از وطن اسلامى و بسيج ملت و دولت براى مقابله با تجاوز دشمن بود كه ايران را اشغال نموده بودند لكن همراهى جمعى از علماى مشروطه‌خواه، نشان از حمايت حضورى از جريان مشروطه و تحكيم بنيان اين نظام سياسى نوپا داشت.٢

رحلت نابهنگام و مشكوك خراسانى٣، ملت و كشور ايران را از يك منجى بزرگ الهى محروم، عالم تشيع را غرق در ماتم و دشمنان را كامروا ساخت.

در هر حال آنچه كمه از اين واقعه مؤلمه به بحث و بررسى ما مربوط مى‌شود تصميم‌گيرى اين مرجع متنفذ و بالاترين شخصيت مشروطيت در عزيمت به ايران است كه بنابر هر دو روايت به دنبال انجام يك سلسله مداخلات سياسى مى‌رفت كه بدون دخالت و تصرف در اموال و نفوس تنفيذ آنها امكان‌پذير نبود و تنها ملاك مشروعيت فقهى اين تصرفات چيزى جز ولايت فقيه و به معنى تصدى امور سياسى و دخالت در

[١] . رك: يحيى دولت‌آبادى، حيات يحى و كسروى، تاريخ هيجده‌ساله آذربايجان و نظام‌الدين زاده، هجوم روس به ايران.

[٢] . در بررسى نقش ميرزاى نائينى در سياست و حكومت ايران به اين موضوع خواهيم پرداخت.

[٣] . در مورد شهادت احتمالى آخوند خراسانى رك: عبدالهادى حائرى، تشيع و مشروطيت، ص ١٦٠ وبعد.