فقيه شهيد آن عصر مرحوم سيد محمدكاظم يزدى كه بر خلاف محقق خراسانى از سياست كناره‌گيرى مى‌نمود حتى خود در فتواى جداگانه‌اى بر عموم مسلمانان اعم از عرب و عجم دفاع از سرزمينهاى اسلامى را واجب شمرد و بزرگترين وظيفه مسلمانان را بيرون رانده اشغالگران از قلمرو عثمانى و ايران دانست.

بدين ترتيب يك‌بار ديگر پس از جنبش تنباكو فقها و علما در يك جبهه در برابر استعمار ايستادند و در اين موضع‌گيرى موضوع جنجال‌برانگيز مشروطه و استبداد را كنار نهادند.

در گذشته دانستيم كه محقق خراسانى به همراهى جمعى از فقها و اساتيد نجف اشرف به قصد عزيمت به ايران رهسپار كاظمين شدند، لكن يك شب قبل از حركت به ايران فقيه نامدار و مرجع وقت و محور اصلى حركت يعنى آخوند خراسانى به‌طور مرموزى [١] دار فانى را وداع گفت و اين حادثه گرچه موجب تأخير در حركت علماى نجف اشرف شد ولى آن را متوقف نكرد.

ميرزاى نائينى كه پس از رحلت استادش، رهبرى حركت ضد اشغال بيگانه را بر عهده گرفته بود و هيأت همراه او در كاظمين نخست پيامى شديداللحن خطاب به دولت ايران مبنى بر وجوب بيرون راندن قواى اشغالگر از سرزمين اسلامى مخابره كردند و متذكر شدند كه در صورت بى‌تأثير بودن اقدامات دولت خود براى انجام فريضه جهاد به ايران خواهند آمد.

اين حركت كه قرائتها و گزارشهاى مختلفى درباره آن ديده مى‌شود سرانجام دولت ايران را از تسليم در برابر دولت روسيه باز داشت و عامل آن يعنى محمدعلى شاه را به ترك وطن مجبور ساخت. [٢]

يكى از نكات جالب در اين حركت بر ضد اشغال سرزمينهاى اسلامى حمايت از دولت ايران و عثمانى در برابر مهاجمان و اشغالگران مى‌باشد كه نمونه و شاهد آن تلگراف علماء نجف اشرف (متحصّن در كاظمين) به سلطان محمد خامس، خليفه

[١] . رك: مقاله مرحوم سيد هبة‌الدين شهرستانى در مجله العلم، تحت عنوان اعظم‌الحوادث و اشهرالرجال، شماره ٢، ص ٩٨.

[٢] و ٣. رك: نظام‌الدين زاده، هجوم روس به ايران، ص ٢٥٠-٢٠٣ و كسروى، آذربايجان، ص ٤٠٤-٤٠٢ و مجله العلم، مقاله مظهر ديانت و آزادى، شماره ٢، ص ٢٤٦.