استنباط از آثار مكتوب نيز سودمند باشد. ولى از اين نكته نمى‌توان به آسانى گذشت كه دلالت فعل (عمل) با دلالت لفظ (كلمه) فرق بسيار دارد و شيوه فهم مقاصد از اعمال بسى پيچيده‌تر از نحوه درك مفاهيم نوشتار مى‌باشد.

يكى از عللى كه بر پيچيدگى فهم انديشه‌ها از طريق مطالعه در عملكردها مى‌افزايد لغزندگى عمل و تحول سريع عكس‌العملها در مقابل حوادث و شرايطى است كه در عرصه زندگى سياسى با سرعتى غيرقابل كنترل گذران عمل از لابه‌لاى انديشه را با مشكل مواجه مى‌سازد.

به ماجراهاى سياسى زندگى ميرزاى نائينى به‌عنوان مثال مى‌نگريم، در يك زمان نسبتاً كوتاه مسائل مشروطه با مسائل عراق در هم مى‌آميزد و يك‌باره تحولات جمهوريخواهى و تحولات سلطنت در ايران بين آن دو گره مى‌زند و ميرزا در دام تبعيد مى‌افتد، يك‌باره هدفها و وسايل متعارض و احياناً متضاد و غيرقابل جمع پيش مى‌آيد كه رسيدن به يكى، ديگرى را از دسترس خارج مى‌سازد و تحولات سياسى دو كشور ايران و عراق به سرعت پيش مى‌رود و ميرزاى نائينى و همرزمانش بايد هرچه سريعتر از اين تنگنا خارج و از تله تبعيد خلاص شوند.

البته افتادن مسائل دو كشور در شبكه افسون و نيرنگ استعمار انگليس موجب مى‌شود خلاصى از تبعيد، مال‌المصالحه دو دولتى گردد كه هر كدام دست به گريبان مشكلات عديده سياسى هستند و مى‌خواهند از فرصت پيش‌آمده حداقل بخشى از مشكلاتشان را حل نمايند. [١] يعنى بريتانيا به منافع خود در عراق و ايران برسد و ملك فيصل در عراق از نفوذ تشيع و ايرانيان خلاص شود و با نمايش انتخابات، مردم را راضى نمايد و دولت ايران نيز او را به رسميت بشناسد.

احمدشاه نيز تاج و تخت خود را حفظ نمايد و سردار سپه به نقشه‌ها و آرزوهاى خود برسد و در اين شكل جمهوريخواهى كه همه را به وحشت انداخته حتى گريبانگير خود سردار سپه شده؛ همه و همه در يك پروسه تبعيد يا شبه تبعيد ميرزاى نائينى و مرحوم سيدابوالحسن اصفهانى به فرجام دلخواه برسد و ضمناً خود حضرات تبعيدى نيز به

[١] . رك: خالصى، مظالم انگليس، ص ٦٧-٢٠، و مكى تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٢٥٠-٥٥ وعبدالهادى حائرى، تشيع و مشروطيت، ص ١٩٥-١٢٦.