فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٦٠ - د - سعيد بن عبدالله معروف به قطب راوندى (م 573)

ج - ابوحمزه طوسى مؤلف كتاب الوسيلة‌الى نيل الفضيله

طوسى از جمله فقهاى اين دوره است كه به صراحت از حكومت مؤمنان (شيعه) ياد نموده و طبق روال متداول فقهى در باب قضاوت و شرايط تصدى آن چنين نوشته است:

«اگر براى شيعه، در عصر بسته بودن دست امام (ع) حكومتى پديد آيد، اين حكومت از آن فقهاى شيعه خواهد بود. او بايد تمام قدرت و امكانات خود و عموم شيعيان را براى برپايى حق و عمل به قرآن و سنت پيامبر (ص) و اجماع به كار گيرد و هر كجا كه امر بر او مشتبه گردد درنگ نمايد تا حق بر او روشن شود و اگر احياناً برخلاف حق از بابت سهو يا خطا نظر دهد و سپس حق بر او روشن گردد نظر خود را تصحيح كند». [١]

گرچه محتمل است منظور اين فقيه طوسى از حكومت، تنها دستگاه قضايى مستقل شيعى باشد لكن قسمتهاى اخير حكام وى نشان از هدف نهايى كه برپايى حق و عمل به كتاب، سنت و اجماع است دارد. هرچند كه اقامه دستگاه قضايى مستقل خود وسيله‌اى براى برپايى حكومت تمام عيار باشد.

در هر حال اين تعبير (فان عرض حكومة للمؤمنين فى حال انقباض يدالامام فهى الى فقهاء شيعتهم) [٢]

در مقايسه با روش فقهاى گذشته كاملاً جديد و بيانگر يك آرمان سياسى در اذهان فقها مى‌باشد.

د - سعيد بن عبدالله معروف به قطب راوندى (م ٥٧٣)

در كتاب فقه‌القرآن اشاراتى نه چندان صريح به برخى از مسائل سياسى و انديشه شيعه دارد كه بجز مواردى كه تكرار گفتار سلف وى مى‌باشد به دو نكته مهم اشاره دارد كه در اينجا به اختصار مورد بحث قرار مى‌دهيم:

١. همكارى با دولت جائر براى كسانى كه توانايى كافى براى امانتدارى يا احقاق حق، كمك به نيازمندان و اجراى احكام شرع دارند پسنديده، بلكه واجب مى‌باشد چنانكه حضرت يوسف (ع) على‌رغم منصب نبوتى كه داشت خود تقاضاى تصدى بالاترين منصب حكومتى عزيز مصر را نمود (قَالَ اجْعَلْنِي عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ) و هدف وى آن بود كه اموال عمومى را از دستبرد نااهلان حفظ نمايد و به آنها كه استحقاق دارند برساند و آن

[١] . سلسلة الينابيع الفقهيه، ج ١١، ص ١٩٩.

[٢] . همان.