فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣١٤ - بخش پنجم رژيم سلطنتى مشروطه يا نظام پارلمانى

٤. نظام سياسى پارلمانى كه كشورهايى چون انگلستان، فرانسه و ايتاليا معرف و نماينده آن به شمار مى‌روند.

همواره در تحولات سياسى كشورهاى در حال رشد مورد توجه و اقتباس بوده است.

در ميان كشورهاى اسلامى كه از اين الگو بهره برده‌اند مى‌توان پاكستان، بنگلادش، تركيه و ايران را نام برد.

در زمانى كه نائينى كتاب تنبيه‌الامه را به رشته تحرير در مى‌آورد دو نوع رژيم سياسى در دنيا مطرح بوده است:

[١] . رژيم پارلمانى:

در نظام پارلمانى، نمايندگان مردم اصلى‌ترين مجريان حاكميت هستند كه بتدريج حاكميت را به ساير قوا، اركان و سازمانهاى ديگر انتقال مى‌دهند.

بارزترين ويژگى رژيم پارلمانى تفكيك نسبى قوا و اثرپذيرى و اثرگذارى قواى حاكم مى‌باشد كه در عين تمايز قوا در اعمال حاكميت، همكارى و وابستگى داشته و سازمانها مرتبط با يكديگرند.

در رژيم پارلمانى رياست دولت مى‌تواند با شاه و با رئيس‌جمهور باشد چنانكه نظام سياسى انگلستان و ايتاليا هر كدام نمونه‌اى از اين دو رژيم به شمار مى‌آيند.

نظارت كامل پارلمان بر قوه مجريه از طريق سؤال، استيضاح و عدم رأى اعتماد كه منجر به سقوط وزير يا هيأت دولت مى‌گردد از نتايج رژيم پارلمانى است.

در رژيمهاى پارلمانى براى ايجاد تعادل قوا تمهيداتى انديشيده مى‌شود كه براساس آن، قوه مجريه نيز بتواند در قوه مقننه اثرگذار باشد مانند: الزام قوه مقننه بر بررسى لوايح تقديمى قوه مجريه و امكان انحلال پارلمان در صورت بروز اختلاف شديد بين دو قوه كه معمولاً به سقوط دولت منجر مى‌گردد تا مردم كه صاحبان اصلى حاكميتند فرصت تازه‌اى بيابند و در اين ميان، اختلاف سياسى را فيصله داده با انتخاب همان نمايندگان و يا همفكران آنها بر سقوط دولت قبلى صحّه بگذارند و يا نمايندگان ديگرى را برگزينند كه دولت قبلى (قوه مجريه) را تداوم بخشند.١

٢. رژيم رياستى:

در مقابل رژيم پارلمانى، رژيم رياستى قرار دارد كه بر تفكيك مطلق

[١] . رك: دكتر محمد كامل، النظم السياسيه (الدولة و الحكومه)، ص ٨٢٨ و دكتر ابراهيم عبدالعزيز، القانون الدستورى، ص ٤٧٣.