بايد در ترسيم موقعيت سياسى شيخ طوسى به اين نكته يادآور شد كه عصر شيخ طوسى نه تنها حكومت آل‌بويه را در بغداد پشت سرداشت بلكه به دنبال اوضاع و شرايطى بود كه امرا و سلاطين شيعه در حلب و طرابلس توسط «بنى‌حمدان» و «بنى عمار» به‌وجود آورده و تفكر سياسى شيعه را عملاً به نمايش گذارده بودند. [١]

شرايط حاد اختناق و سركوب شيعه در عصر شيخ طوسى، بدترين وضع تقيه را براى علماى شيعه بويژه رئيس و مرجعشان شيخ طوسى به‌وجود آورده بود.

سوگندى كه القائم بامرالله قبل از تصدى خلافت، مبنى بر حمايت از شيعيان علوى ياد كرده بود گرچه تا مدتى پس از به خلافت رسيدن ادامه يافت، لكن با توسل وى به امراى سنى متعصب تركان سلجوقى اين تنها اميد و تكيه‌گاه را نيز از شيعيان گرفت. [٢]

شايد براى پى بردن به موقعيت ويژه شيخ طوسى در عصر خود ذكر اين نكته مفيد باشد كه خطيب بغدادى در تاريخ بغداد، على‌رغم اينكه به اكثر حوادث عصر شيخ طوسى پرداخته و علماى بزرگ بغداد را از قبل از شيخ طوسى تا بعد از وى نام برده و افراد گمنام را نيز از قلم نيانداخته است و خود؛ معاصر اين فقيه بزرگ نيز بوده و كتاب خود را در زمان حيات شيخ به رشته تحرير درآورده است.

لكن هرگز نامى از وى بُرده و به شخصيت وى اشاره نكرده است و تنها به ذكر وفات وى بسنده كرده و آن را براى مخالفانش روز رهايى شمرده است و اين درحالى است كه وى خود شاهد مشاركت بيش از هشتاد هزار نفر در مشايعت جنازه شيخ طوسى - چنانكه اسناد ديگر مى‌گويند - بوده است. [٣]

پيچيدگى اوضاع سياسى عصر شيخ طوسى كه منجر به فشارهاى مضاعف بر دوش اين فقيه بزرگ و نهايتاً هجرت از بغداد گرديد، بسى فراتر از تقابل قدرت امراى شيعه (آل‌بويه) و امراى متعصب سلاجقه مى‌باشد.

گزارش تاريخى ديگر در اين ميان حاكى از آن است كه على‌رغم پيروزى امير طغرل سلجوقى بر بغداد و مشاركت برادر جوانش ابراهيم ينال در اين پيروزى بزرگ، ناگهان اميرارسلان بساسيرى از حمايت خليفه عباسى دست شسته به طرفدارى از خلفاى

[١] . همان، ج ٣، مقاله محيط طباطبايى، ص ٣٠-٢٩.

[٢] . همان، ص ٣٠.

[٣] . همان، ص ٣١٣.