فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٨٤ - بخش اول مبانى عقلى نظام سياسى مشروع

مختلف و مختلط فقهى و سياسى تنبيه‌الامه استخراج نمايند معمولاً به دو دليل دچار اشكال و اختلاف نظر شده‌اند، نخست: ادبيات و سبك خاصى كه در بيان مطالب در اين كتاب به كار بسته شده به‌طورى‌كه نوعى اجمال، ابهام و احياناً تعارضهايى را در ذهن مطالعه‌كننده به وجود آورده كه معمولاً موجب سردرگمى محقق در استنباط مقصود مؤلف مى‌گردد.

عامل دوم: سنگينى مطالب و فشردگى مباحث كتاب است كه منطق و متدولوژى آن براى اكثر خوانندگان كتاب ناشناخته است.

ميرزاى نائينى در اين كتاب كه بيشتر مخاطبين آن علماى مخالف مشمروطه است، با همان منطق و روش استدلالى كه در فقه معمول مى‌باشد به بررسى مسائل سياسى از ديدگاه اسلام پرداخته و از اصطلاحات علمى متداول در علوم اسلامى و از آن‌جمله علم اصول فقه بهره فراوان برده است و بى‌ترديد استفاده كامل از اين‌گونه مباحث تخصصى فقه احتياج به آشنايى با اصطلاحات، منطق و روش استدلال دارد.

انديشه سياسى ميرزاى نائينى را در كتاب تنبيه‌الامه مى‌توان به سه بخش اساسى تقسيم نمود:

الف - نظام سياسى مطلوب و مشروع ، كه بايد از طريق مقايسه بين نظامهاى موجود براساس مبانى اسلامى انتخاب گردد.

ب - اصول سياسى حاكم ، كه مبانى نظام سياسى اسلام را مشخص مى‌سازد.

ج - پاسخ به شبهه‌هايى ، كه مخالفان مشروطه از نظر مخالفت مشروطه با شرع مطرح كرده‌اند.

مقدمه و فصل اول و دوم كتاب بيشتر به بخش اول پرداخته و فصل سوم و چهارم به بخش دوم و فصل پنجم در عين پرداختن به بخش سوم از تبيين بخش دوم نيز چشم برنگرفتهاست.

بخش اول: مبانى عقلى نظام سياسى مشروع

به عقيده نائينى دوام دولتها بنا بر ضرورت عقلى ريشه در حاكميت خود مردم دارد و تفكيك اين دو سرانجام موجب انهدام كليه ارزشهاى ملى و دينى خواهد بود و دولت