فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٤ - 5 انديشه سياسى در آثار شيخ طوسى (م 460)

وى نمايد تفويض نموده است. [١]

٥. انديشه سياسى در آثار شيخ طوسى (م [٤] ٦٠)

دوران زندگى شيخ طوسى با سه نوع شرايط ويژه همراه بوده كه هر سه حالت حاكى از وضعيت اختناق سخت و شرايط تقيه مى‌باشد. بى‌شك در چنين وضعيتى گفتن و نوشتن ديدگاههاى سياسى كه موجب تحريك بيشتر نظام اختناق و سركوبگر است؛ دقت علمى و ظرافت و پيچيدگى خاصى را مى‌طلبد، چنانكه در شرايطى كاملاً متفاوت بررسى نمودن آثار بازمانده از شرايط اختناق و سركوب كارى بس دشوار مى‌باشد.

شرايط ويژه دوران زندگى شيخ طوسى به قرار زير است:

الف- مرجعيت شيعه و رياست حوزه تشيع در زمان شيخ طوسى با وى بوده و به‌عنوان «شيخ‌الطايفه» شهرت داشته است.

اين موقعيت حساس در قلب حاكميت مخالفان در بغداد موجب شده بود كه شخصيت و زندگى شيخ طوسى مورد توجه خاص مخالفان بوده و آثار وجودى وى اعم از عملكرد و آثار مكتوب به‌نحو روشنى زيرنظر مراقبتهاى شديد قرار گيرد. تا آنجا كه يكبار خانه وى و همه تأليفاتش توسط دشمنان به آتش كشيده شد. [٢] شهرت شيخ طوسى در عصر خود وى را پس از استادانش شيخ مفيد و سيدمرتضى در مركزيت طايفه شيعه قرار داد به نحوى كه در محضر درس وى بيش از سيصد مجتهد فقيه حضور بهم رسانيدند. [٣]

ب- توجه خاص نظام حاكم به وى، با توجه به شخصيت علمى و شهرت اجتماعى او اجتناب‌ناپذير بود، به همين دليل خليفه وقت القائم بامرالله كرسى رسمى علمى و مقام نخستين دينى را به وى واگذار نمود٤ و بدين‌ترتيب شيخ طوسى با احراز مقام رسمى از شهرت عمومى جهان اسلام آن روز برخوردار گرديد. به‌طورى كه سعايتهاى مختلف توسط مخالفان شيخ نزد خليفه عباسى با بيان متين و دلايل متقن وى خنثى گرديد و

[١] . همان، ص ٢٦٣.

[٢] . در دوران سلجوقيان نه تنها كتابخانه شيخ طوسى، كتابخانه ابونصر وزير بهاءالدين ديلمى نيز كه طبق‌نقشه بيت الحكمه ساخته شده بود به آتش كشيده شد.

[٣] . رك: يادنامه شيخ طوسى، ج ١، ص ١٤٣.

[٤] . همان و كامل ابن‌اثير، ج ٨، ص ٨٨. به گزارش محيط طباطبايى اين سمت قبل از شيخ و بعد از او به‌كسى واگذار نگرديد رك: همان، ج ٣، ص ٤٧.