فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣١٧ - بخش ششم ناگفتههاى تنبيهالامه

در مشروطه مورد بحث آن زمان مى‌نويسد:

«در اين زمينه كه دستمان نه تنها از دامان عصمت بلكه از ملكه تقوى و عدالت و علم متصديان (قوه مجريه) هم كوتاه كه به ضدّ حقيقى و نقطه مقابل آنها گرفتاريم...» [١]

تسلسل منطقى كلام نائينى در اين بحث ايجاب مى‌كند كه پس از دولت مبتنى بر عصمت، نظامى را به‌عنوان جايگزين در عصر غيبت بپذيريم كه متصديان و كارگزاران اجرايى در آن دولت فقهاى عادل يعنى صاحبان علم و تقوى كه جايگزين علم و عصمت امام است باشند. در چنين نظامى كه قدرت اجرايى در دست عالمان عادل مى‌باشد به‌منظور عمل به اصل شورا قوه مقننه نيز مى‌تواند در كنار قوه مجريه مكمل نظام باشد.

بخش ششم: ناگفته‌هاى تنبيه‌الامه

تنبيه‌الامه از آن دسته كتابهايى است كه بنا بر ضرورت زمان و با فوريت ناخواسته در فرصتى كوتاه براى رسالتى خاص به رشته تحرير درمى‌آيند و نويسنده ناگزير است از بسيارى از گفتنيها چشم بپوشد و با اهم و مهم كردن مسائل، مهمترين را كه در ايفاى رسالت زمانى نقش اصلى دارند برگزيند و از مطالب سؤال‌برانگيز و خدشه‌داركننده بپرهيزد تا به مقصد نائل آيد.

نائينى در تأليف كتاب تنبيه‌الامه با همه اين قيود و محذورات مشكل بزرگ ديگرى نيز داشته كه براى خنثى نمودن حملات علمى، شبهات و وساوس مخالفان مشروطه مى‌بايست كتاب را به گونه‌اى بنويسد كه براى عموم مردم كه دانشى فقهى و فنى ندارند نيز مفيد افتد.

بى‌شك چنين كتابى ناگزير ناگفتنى‌هاى فراوانى را در بر خواهد داشت كه مؤلف بايد بنحوى ناگفته ماندن آن مطالب را توجيه و عذر خويش را در پيشگاه مخاطبش آن چنانكه مقبول افتد بيان نمايد.

الف - نظام متكى به ولايت فقيه:

در بحث گذشته يادآور شديم كه نائينى از ارائه نظامى كه داراى مشروعيت ذاتى بوده و جايگزين مناسب براى امامت بالاصاله معصوم (ع) در عصر غيبت باشد طفره رفته است و اين مطلب خود يكى از ناگفته‌هاى كتاب مى‌باشد كه

[١] . همان، ص ٥٦.