فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٢ - دوره دوم ضابطهمند شدن فقه سياسى در چارچوب فقه اجتهادى

شامل نمى‌گردد. [١]

وى معتقد است كسانى كه از توانايى خود در توفيق به اين مقاصد شرعى مطمئن نيستد نبايد خود را گرفتار كمند جائران نمايند. [٢]

آراء فقهى سياسى مقدس اردبيلى

مقدس اردبيلى در كتاب مجمع‌القائدة و البرهان كه به‌صورت شرحى بر ارشاد الاذهان تأليف علامه حلى نگاشته است در مواردى چون مسائل سياسى زكات و خمس همان طريقه شهيد ثانى را پيموده و عبارتهايى شبيه تعابير مسالك الافهام را به كار برده است. [٣]

وى در مورد مفاد مقبوله عمربن حنظله معتقد است كه مدلول اين روايت فراتر از قضاوت بوده و شامل افتاء و اقامه حدود نيز مى‌گردد و از روايت مزبور مى‌توان وجوب تصدى اين امور را براى فقهاى جامع‌الشرايط استفاده نمود [٤] و ضعف سندى روايت نيز با شهرت عملى قابل جبران مى‌باشد و وى در صورت عدم دسترسى به مجتهد مطلق رجوع به مجتهد متجزى را در اين امور جائر شمرده است. [٥]

مقدس اردبيلى بحث در زمينه تعميم مورد حكومت و تعيين تكليف امور عمومى در شرايط عدم دسترسى به فقيه جامع‌الشرايط را به دليل اينكه اين موضوع احتياج به رساله مستقلى دارد ناتمام گذارده و به اختصار بسنده كرده است.

لكن در شرح مسئله ولايت از طرف دولت جائر به اين فرض پرداخته است كه هرگاه والى، خود مجتهد باشد ترديدى در جواز اعمال ولايت او نيست حتى جواز اقامه حدود نيز بلااشكال مى‌باشد [٦] در مورد ديدگاه مقدس اردبيلى نسبت به ولايت فقيه در صفحات آتى بار ديگر بحث خواهيم نمود.

در مكتب فقهى مقدس اردبيلى نمى‌توان انتظار مطلق‌گرايى داشت، او بر اين نكته پا مى‌فشارد كه:

«نمى‌توان به كلّيت چيزى قاطع بود، احكام به اعتبار خصوصيات، حالات، زمان،

[١] . مجمع‌الفائدة و البرهان، ج ٨، ص ٦٨.

[٢] . همان، ص ٨٦.

[٣] . مجمع‌الفائدة و البرهان، ج ٤، ص ٢٠٥، ٣٥٨ و ٣٥٩.

[٤] . همان، ج ٨، ص ٥٥٠.

[٥] . همان، ج ٧، ص ٥٤٦ و ٥٤٧.

[٦] . همان، ص ٥٥٠.