فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٦٦ - 21 انديشه سياسى سازمانيافته ميرزاى نائينى (م 1353)

مفهوم اين سخن آن است كه در صورت قبول دلالت ادله ولايت فقيه بر ولايت در مواردى چون افتاء، قضاوت، اجراى حدود، تصرفات ولايى در اموال، نفوس و امور عمومى كه جزء شئونات دولت مى‌باشد، چنين ولايتى براى فقيه بالذات خواهد بود نه از بابت نيابت از امام معصوم (ع) زيرا در اين ادله، هيچ نوع دلالتى بر نيابت فقيه از طرف امام (ع) مشاهده نمى‌شود و عبارت «حجتى» هم به معنى نيابت در حجت بودن نيست و اين نظريه را مى‌توان به ولايت استقلالى فقيه تعبير نمود در حالى كه نظريه نيابى فقيه در ولايت در حقيقت ولايت غيراستقلالى فقيه محسوب مى‌گردد.

٢ [١] . انديشه سياسى سازمان‌يافته ميرزاى نائينى (م ١٣٥٣)

البته در مناسبتى ديگر تفسيرى بر نظريه ميرزاى نائينى در مورد نظام سياسى و دولت در اسلام از همين قلم آمده است.١ ولى در اين نگاه، قرائتى ديگر از انديشه سياسى اين فقيه بزرگ ارائه مى‌دهيم كه امتياز عمده آن سازمان‌يافتگى انديشه دينى در مورد نظام سياسى است.

معمولاً زندگى ميرزاى نائينى را همچون غزالى به دو دوره سياسى و علمى تقسيم مى‌كنند در دوره اول به‌عنوان دومين شخصيت سياسى و فقاهتى مشروطه در كنار استادش آخوند خراسانى كه نه تنها از طريق فتوا بلكه با تدوين اصول سياسى مشروطيت نظام سازمان‌يافته‌اى را به‌عنوان الگو و راهنماى عمل (مانيفست) ارائه مى‌دهد و پايه‌هاى فقاهتى نظام مشروطه را استحكام مى‌بخشد.

دوره دوم، دوران جدايى از عرصه سياست و يا به روايتى بيزارى از سياست است كه عمر خود را وقف اصول فقهى مى‌كند و مبانى شيخ انصارى و آخوند خراسانى را در

لخصوص اشخاص فى حال الحضور لا النيابه عنه عليه‌السلام». (حاشيه مكاسب، ص ٩٦).

[١] . رك: همين قلم فقه سياسى، ج ٢، نظام سياسى و رهبرى در اسلام، ص ٦٥.