نخست: كسانى كه به نيت رسيدن به مال، جاه و مقام پا به دربار سلاطين جور مى‌نهند و آنها را مدح و ثنا مى‌گويند و جاده را بر تركتازى و ستمگرى آنان صاف مى‌كنند و احياناً حكومت آنان را مشروع جلوه مى‌دهند و بر شوكت و اقتدارشان مى‌افزايند.

دوم: گروهى كه بنا به مقتضاى مصلحت اسلام و امت اسلامى و به قصد انجام فرايض و اقامه عدل و حمايت از محرومان و مظلومان به همكارى با دولتهاى جائر تن در مى‌دهند و بظاهر از طرف آنان ولايت دارند ولى در باطن نه اعتقاد و نه محبتى نسبت به آنان در دل دارند.

رواياتى چون حديث نبوى:

«من مدح سلطاناً جائراً او تخفف او تضعضع له طمعاً فيه كان قرينه فى‌النار» [١]

و ديگر روايات اهل‌بيت (ع) كه در تفسير آيه: (وَ لا [٦] [٤] [٨] ; تَرْكَنُوا إِلَى اَلَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ اَلنّٰارُ) [٢] آمده [٣] اشاره به گروه نخست دارد چنانكه رواياتى چون روايت على‌بن يقطين از گروه دوم حكايت دارد.

محقق اردبيلى تشخيص آن دو را در انتخاب شخصى برعهده خود شخص مى‌گذارد كه اگر از توانمندى خود مطمئن است خود را از مصاديق على‌بن يقطين بداند، لكن در هر حال خود را كه مجتهد است نايب الامام تلقى كند نه نماينده و والى از طرف دولت جائر.٤ و همواره در دل، مخالف آنان باشد. [٥]

در چنين فرضى نه تنها ايجاد نظام دولت فقيه در درون دولت جائر مشروعيت خواهد داشت اصولاً بر فقيه جامع‌الشرايط نيز واجب به شمار خواهد آمد.٦

مقدس اردبيلى در بسيارى از مسائل فقهى با استفاده از دو ويژگى «تشكيك» [٧] و «احتياط»٨ با كمك گرفتن از اصولى چون «مقتضاى شريعت مسهله سمحه» [٩] و«الناس فى سعة

[١] . همان، ص ٦٨.

[٢] . هود، آيه ١١٣.

[٣] . وسائل الشيعه، ج ١٢، ص ٣٣٢.

[٤] . رك: مجمع‌الفائدة و البرهان، ج ٧، ص ٥٥٠.

[٥] . همان، ج ٨، ص ٦٨.

[٦] . همان، ج ٧، ص ٥٥٠.

[٧] . صاحب جواهر، مقدس اردبيلى را نخستين فقيهى مى‌داند كه باب تشكيك را در مسائل فقهى باز نموده‌است. رك: جواهرالكلام، ج ٥، ص ٢٠٧.

[٨] . رك: مجمع‌الفائدة و البرهان، ج ١، ص ٨٣ و ٩٩.

[٩] . همان، ج ٢ ص ١٨٢.