فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٨١ - د - درگيرى دوباره با مسائل سياسى ايران و جمهوريت

گرچه اين اسناد مبين آن است كه خروج دسته‌جمعى علماى مهاجر از عراق داوطلبانه بوده ولكن بدون ترديد تنها راهى كه دولت و مأموران انگليس در عراق پيش پاى آنان گذارده همين بوده است و اينك با استفاده از موقعيت پيش آمده صراحتاً و رسماً به دولت ايران اعلام مى‌كنند كه بازگشت آقايان به عراق مشروط به تعهد در مورد عدم دخالت در سياست عراق مى‌باشد.

در يكى از رايزنيهاى مأموران عاليرتبه انگلستان در عراق بين ملك فيصل و احمدشاه در مورد بازگشت علماى مهاجر به عراق، شرط ديگرى اضافه مى‌شود كه براساس آن حضرات علماى مهاجر بايد ملك فيصل را به رسميت بشناسند. [١]

با توجه به گزارشهاى ديگرى كه در مورد اشتياق حضرات علما به بازگشت به حوزه علميه نجف اشرف وجود دارد [٢] مى‌توان به حساسيت موقعيت پيش آمده از نظر ميرزاى نائينى و مرحوم سيد ابوالحسن اصفهانى پى برد.

حضور اين دو شخصيت بزرگ در حوزه علميه قم و اقامت اجبارى در كنار حاج شيخ عبدالكريم حائرى مؤسس حوزه علميه قم و مواجه شدن با مشكلات جديد اشتياق حضرات رابه بازگشت تشديد نمود.

احمدشاه كه از توطئه‌هاى سردار سپه در امان نبود، تصميم گرفت به اروپا عزيمت نمايد و قبل از حركت با آقايان در قم ملاقات نمود كه به ظاهر به‌عنوان دلجويى و خداحافظى بود، اما انتظار مساعدت از آقايان براى نجات از توطئه‌هاى رضاخان را به همراه داشت.

متقابلاً سردار سپه نيز كه براى عملى نمودن نقشه‌هاى خود مبنى بر خلع احمدشاه و انتقال سلطنت به خود نياز به همراهى آقايان داشت از هرگونه مساعدت ظاهرى و احترامات حضورى دريغ نورزيد و او هم در ملاقات شاه با آقايان در قم حضور به هم رسانيد.

طرح جمهوريت كه صرفاً به منظور متزلزل كردن اركان سلطنت قاجار و خلع احمدشاه توسط رضاخان و طرفدارانش عنوان گرديد نه تنها با مخالفت علماى قم و از

[١] . همان.

[٢] . پيشين، ج ٦، ص ٢٤٨.