در ميان صدها فقيهى كه در مكتب شيخ پرورش يافتند شخصيتهايى چون شيخ جعفر شوشترى، حاجى ميرزا باقر مجتهد تبريزى، ملا قربانعلى زنجانى، حاج‌ميرزا حبيب‌الله رشتى، حاج‌ميرزا حسن آشتيانى، شيخ محمدحسن ممقانى، شيخ محمد طه نجف و ديگر بزرگانى كه برخى شرح حال سيصد نفر از آنان را ثبت كرده‌اند [١] و هر كدام در موقعيتهاى حساس مرجعيت قرار گرفتند و با قدرت و نفوذ معنوى و مادى كه داشته‌اند قادر به ايجاد تحولات بنيادين در سرنوشت سياسى شيعيان ايران و عراق بوده‌اند؛ جز ميرزاى بزرگ شيراى و آخوند خراسانى بيرون از كار علمى (تأليف و تدريس) و شئون ظاهرى روحانيت و مرجعيت، اثر بارز و ماندنى در تاريخ تحولات يكصد سال اخير تشيع به‌جاى نگذاشته‌اند.

گرچه بسيارى از آنان در جريان قيام مردمى در اعتراض به قرارداد امتياز دخانيات به نحوى مشاركت داشتنه‌اند. [٢]

٤. تصرفات غير فقيه موكول به اذن فقيه است

شيخ انصارى صورت چهارم مسأله را چنين تصوير مى‌كند:

تصرفات غيرفقيه در امورى كه احتياج به اذن امام (ع) دارد مشروط به كسب اجازه از فقيه جامع‌الشرايط در عصر غيبت مى‌باشد. لكن از آنجا كه موارد نياز به اذن امام (ع) قاعده و ضابطه كلى مشخصى ندارد، ناگزير بايد از قواعدى كه مى‌تواند مورد بحث را ضابطه‌مند سازد گفت‌وگو نماييم.

شيخ انصارى در ارائه چنين قاعده و ضابطه‌اى يك‌بار ديگر به سراغ دسته‌بندى احكام مربوط به امور عمومى مى‌رود و آنها را چنين تقسيم‌بندى مى‌نمايد:

الف - امور مصلحت‌آميز و سودمندى (معروف) كه شارع، تحقق آنها را در متن جامعه (خارج) خواسته و آن را برعهده شخص معينى قرار داده است مانند نظارت در اموال و حقوق صغار كه برعهده پدر قرار گرفته است يا قضاوت و افتاء كه برعهده فقها نهاده شده

[١] . رك: شرح زندگانى و شخصيت شيخ مرتضى انصارى از مرتضى انصارى، ص ٤٢٤-٢٠١. نشر كنگره‌جهانى شيخ انصارى.

[٢] . در مباحث آينده در مورد نقش شاگردان شيخ انصارى مانند ميرزاى آشتيانى در تهران و ميرزا جوادآقا در تبريز سخن خواهيم گفت.