فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٥٥ - 6 انديشه سياسى در آثار ديگر فقهاى قرن پنجم ه ق

هرگز مشابه حكم جهاد ابتدايى نمى‌باشد.

اين خود مى‌تواند قرينه بر آن احتمال باشد كه شيخ طوسى خود حواشى زيادى بر كتاب النهايه افزوده كه در نسخه بازمانده از ابن‌ادريس حلى ثبت بوده است و نيز خود در كتاب المبسوط اشاره به ضمايمى در كتاب النهايه دارد كه در دسترس ما نبوده است. [١]

صريح‌ترين كلام شيخ طوسى در ولايت فقيه

همچنانكه روشن‌ترين عبارت المقنعه در ولايت فقيه در باب وصيت آمده و در گذشته آن را مورد بحث قرار داديم، صريح‌ترين كلام شيخ طوسى هم در مسئله ولايت فقها را مى‌توان در باب وصيت كتاب

النهايه يافت كه مى‌نويسد:

«وصى به‌هنگام فوت نمى‌تواند ديگرى را بجاى خود تعيين نمايد و هرگاه فوت كند نظارت بر چنين وصيتى (كه وصى آن فوت كرده) با كسى خواهد بود كه نظارت بر امور مسلمانان بر عهده اوست. اگر امام (ع) حضور نداشته باشد اين مسؤوليت برعهده فقهاى آل محمد (ص) خواهد بود كه به نحو ممكن تصرف نمايند و اگر متمكن نبودند، كسى مسؤوليتى نخواهد داشت» ( [٢] ) بى‌گمان اين عبارت هم به بيش زا ولايت فقها در امور حسبيه دلالت ندارد.

٦. انديشه سياسى در آثار ديگر فقهاى قرن پنجم ه‌. ق

شخصيت علمى و شرايط اجتماعى شيخ طوسى او را به جايگاه ويژه‌اى در حوزه تشيع رساند كه تأثير و تفوق وى تا يك قرن بر تفكر كلامى و فقهى شيعه ادامه يافت. در طول يك قرن پس از شيخ طوسى فقيهان شيعه بجز آراء وى به مطالب ديگرى نپرداختند و ابهّت علمى شيخ بر اجتهاد اينان به‌طورى سايه افكند كه ابن ادريس در پايان اين دوره، آنان را مقلده خواند.٢

[١] . نسخه مورد استفاده، طبع بيروت، دارالكتب العربى، به سال ١٣٩٠ با مقدمه جامع از مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى است كه وى نيز با تمام تبحرّش اشاره‌اى به اضافات النهايه نكرده است.

[٢] . رك: معالم‌الدين، مبحث اجماع، ص ٤٠٨، چ جديد.