تبعيد علما از عراق گرديد و تهديد علماى مهاجر در صورت باز نگرداندن تبعيديها مبنى بر خروج دسته‌جمعى از عراق و مهاجرت به ايران، درگيرى جديد و پيچيده‌اى را پديدار نمود كه اينك به توضيح آن به‌طور اختصار مى‌پردازيم.

د - درگيرى دوباره با مسائل سياسى ايران و جمهوريت

آخرين‌درگيرى سياسى ميرزاى نائينى با مسائل سياسى ايران هنگامى آغاز شد كه خواسته وى و ساير علماى مهاجر به كاظمين مبنى بر بازگشت علماى تبعيدى به عراق به شكست انجاميد و با مهاجرت دسته‌جمعى آنان به ايران موافقت شد و در حقيقت نوعى تبعيد محترمانه انجام پذيرفت و به دستور ملك فيصل وسايل سفر آقايان به ايران فراهم گرديد و اين سفر نيز ناگزير به انجام رسيد.

اينك جمعيت علماى معترض به سياست استعمارى انگلستان در عراق و تحريم‌كنندگان انتخاباتى كه به حكومت ملك فيصل مشروعيت قانونى مى‌بخشيد؛ وارد خاك ايران شده و در حالى كه كشمكش بين احمدشاه قاجار و سردار سپه به اوج خود رسيده از طريق كرمانشاه وارد شهر مقدس قم مى‌شوند.

على وردى در كتاب

لمعات اجتماعيه فى تاريخ العراق الحديث

به تلاشهايى از طرف مأموران سياسى روس و انگليس براى مذاكره با مهاجران معترض در كرمانشاه اشاره مى‌كند و از قول كنسول انگليس مى‌نويسد كه وى آينده وخيمى براى رويدادهاى مربوط به تبعيد علما به ايران پيش‌بينى مى‌كند. [١]

حسين مكى نيز در كتاب تاريخ بيست ساله ايران به گزارشهايى درباره تبادل تلگرافها و پيامها بين دولت ايران و تبعديان در كرمانشاه اشاره دارد كه از استقبال دولت و امتنان خاطر علماى مهاجر حكايت مى‌كند. [٢]

اسناد وزارت خارجه انگلستان نيز حاكى از يك سلسله مذاكرات بين دولت عراق و ايران به رايزنى مأموران دولت انگلستان در دو كشور است كه از تبانى دو دولت در كنترل و نگهدارى علماى مهاجر تبعيدى در ايران تا پايان انتخابات عراق خبر مى‌داد. [٣]

[١] . رك: على وردى، لمعات اجتماعيه فى تاريخ العراق الحديث، ج ٦ ص ٢٣٦.

[٢] . رك: حسين مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢.

[٣] . رك: حائرى، تشيع و مشروطيت، ص ١٧٨-١١٧.