لكن در شرايطى نبود كه آسيبهاى حكومتى و تقيه حاد آن زمان، امثال محقق حلى را از بازگو كردن نظرات فقهى باز بدارد، بويژه آنكه ايلخان مغول با تمامى سفاكى و بيرحمى كه در كشتار مخالفان داشته، به بركت ملازمت شخصيتهايى چون خواجه نسبت به علما علاقه خاصى مبذول مى‌داشته است.

هلاكوخان در سال (٦٦٣ ه‌. ق) در سن چهل و هشت سالگى يعنى سيزده سال قبل از رحلت محقق حلى چشم از جهان بربست [١] و پس از وى اختلاف در ميان ايلخانان مغول آنها را به جان هم انداخت و در مدت سيزده سال عمر شريف اين فقيه بزرگ حوادث تلخ در بخشهاى شرقى ايران رخ داد؛ ولى قلمرو حيات وى از آفات اين صحنه‌ها به دور ماند و اكنون به درستى روشن نيست شيوه سياست گريزى و تفكر فقهى منهاى حكومت و غيراجرايى كردن بخش قابل توجهى از فقه و به تعطيل كشاندن آنها كه در آثار اين فقيه بزرگ ديده مى‌شود معلول چه علتهايى بوده كه ناشناخته مانده است‌؟ و چرا با وجود مركزيت علمى نجف‌اشرف كه توسط شيخ طوسى بنيان گرفت محقق حلى كه سرآمد فقهاى زمان خويش بوده در حله مى‌زيسته است و نسل بعدى فقهاى شيعه آن‌گونه كه در تاريخ موجود مكوب مانده است [٢] همچون علامه حلى، حسن‌بن داوود حلى صاحب كتاب الرجال ، سيدغياث‌الدين بن طاووس، سيدجلال‌الدين‌بن طاووس، مؤلف كتاب البهجة لثمرة المهجه ، محمدبن محمد هاشمى حارثى استاد شهيد اول، ابن‌سرايا حلى، فاضل آبى صاحب كتاب كشف‌الرموز فى شرح النافع، على‌بن مؤيدالدين محمدبن العلقمى، ابن وشاح حلى، ابن حاتم شامى، يحيى‌بن احمد حلى صاحب كتاب الجامع و برادر و پسر علامه حلى جملگى از حله برخواسته‌اند.

شاگردان مكتب فقهى محقق حلى

در ميان شاگردان محقق حلى چهره‌هاى درخشانى چون فاضل آبى ديده مى‌شود كه تأليف كتاب خود موسوم به كشف‌الرموز را در زمان حيات استادش در سال (٦٧٢ ه‌. ق) آن‌گونه كه خود در آخر كتاب گزارش مى‌كند به پايان برده است.

اين فقيه بزرگ كه سخت مورد توجه متأخرانى چون شهيد اول و سيورى بوده در

[١] . همان، ص ٧٣٦.

[٢] . رك: اعيان الشيعه، ج ٤، ص ٩٠ و روضات الجنات، ج ٢، ص ١٨٣.