فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٨٢ - دوره دوم ضابطهمند شدن فقه سياسى در چارچوب فقه اجتهادى

داد و مسلك تصوف توسط «مجلسى» سخت مورد تهاجم قرار گرفت.

٧. انديشه سياسى در آثار محقق حلى (م ٦٧٩)

محقق حلى نخستين فقيه نامدار در آغاز اين دوره فقه اجتهادى به شمار مى‌رود كه كتاب

شرايع الاسلام

وى، دو روش فقهى «النهايه» و «المبسوط» را جمع نموده و به شيوه كتابهاى فقهى اهل سنت همه فروغ فقهى را در خود جاى داده [١] و به‌عنوان بهترين كتاب متون فقهى شيعه از نظر ترتيب و جامعيت شناخته شده است. [٢]

حركت اجتهادى در فقه شيعه در زمان محقق حلى تا آنجا رسيد كه شهر «حله» جايگاه اين فقيه بزرگ از مراكز علمى مشهور در سرزمينهاى اسلامى به شمار آمد. وى را بايد نخستين فقيه شيعى دانست كه براى تفهيم نكات فقهى به شيوه اختصار از رموزى چون، اشبه، اظهر و اقواى؛ استفاده نمود و متون فقهى را با اشاراتى به مبانى غنى‌تر ساخت. [٣]

سلطان عادل

محقق حلى از واژه سلطان عادل كه بازمانده از دوران قدماست استفاده مى‌كند و آن را به معنى دولت امام معصوم (ع) بكار مى‌برد و در مواردى چون شرايط وجوب نمازجمعه و عيدين از آن ياد مى‌نمايد.

لكن همان تعبير ابهام‌آميزى كه در برخى از عبارات قدما در مورد مفهوم «او من نصبة الامام (ع)» وجود داشت در عبارت شرايع نيز به چشم مى‌خورد و به درستى روشن

[١] . رك: شيخ محمدتقى شوشترى، قاموس الرجال، ج ٢، ص ٣٧٨.

[٢] . رك: شيخ آقابزرگ تهرانى، الذريعه، ج ١٣، ص ٤٧.

[٣] . فاضل مقداد در كتاب كنزالعرفان در شرح اين رموز چنين نوشته است: اشهر يعنى در روايت، اظهر يعنى در فتوا، اشبه يعنى به مقتضاى مذهب، اصلح يعنى غير از آن هم محتمل است، احوط يعنى عمل به آن يقيناً مبرء ذمه است، اكثر يعنى قائلين بيشتر دارد، الانسب يعنى مرادف اشبه، اولى يعنى ارجح، تردد يعنى تعارض، على قول يعنى دليلى بر آن يافت نشد و قول مشهور يعنى قول فقها بدون دسترسى به دليل آن (رك: مقدمه كتاب شرايع الاسلام، ص غ).