فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٧٥ - دوره اول فقه شيعه در يك نگاه

هجرى مى‌تواند مفيد باشد كه ضرورت تشكيل نظام فراگير و دولت در ديدگاه وى به دو صورت قابل توجيه مى‌باشد كه از مجموع آن دو، تئورى انقلاب و انديشه انقلابى شيعه نيز مشخص مى‌گردد.

الف- از طريق مشاركت در نظام جور (در مواردى كه مشروعيت دارد) و ايجاد دولت در دولت.

ب- از طريق انجام وظيفه امر به معروف و نهى از منكر در بخش‌هاى اجرايى، افتائى و قضائى.

مفهوم اين سخن آن است كه در هر دو حالت، بنابر وظيفه امر به معروف و نهى از منكر كه يك مسؤوليت همگانى و در بخشى بدون شرط اذن امام (ع) مى‌باشد، عموم مردم مكلف به ايجاد قدرت سياسى و تشكيل دولت به يكى از دو شكل فوق‌الذكر هستند و در آن بخش نيز كه احتياج به احراز اذن امام (ع) مى‌باشد بر فقهاى شيعه لازم است كه به يكى از دو صورت فوق، اقتدار و حكومت دينى را در افتاء و قضاوت و تنفيذ احكام جزايى اسلام به اجرا درآورند.

دوره اول فقه شيعه در يك نگاه

دوره اول فقه شيعه را كه از «شيخ صدوق تا ابن ادريس» تداوم يافته و حدود دويست و پنجاه سال به طول انجاميده است و در اصطلاح به فقهاى اين دوره، قدما گفته مى‌شود مى‌توان در يك نگاه كلى به پنج مقطع مهم تقسيم نمود:

١. مقطع تكوين فقه استدلالى شيعه به‌صورت مزجى فتوا و روايت.

٢. مقطع فشار همه جانبه حكام متعصب از قبيل سلجوقيان به شيعيان بويژه در بغداد كه بايد از اين مقطع به دوران تقيه ياد نمود.

٣. مقطع انبساط فقه شيعه كه مظهر آن، المبسوط شيخ طوسى است.

٤. مقطع انقباض فقه شيعه كه پس از رحلت شيخ طوسى به مدت يك سال به طول انجاميد.

٥. مقطع تحول كه مظهر آن دوران محمدابن ادريس مى‌باشد.

انديشه سياسى در فقه شيعه در هر كدام از مقاطع نامبرده به شكلى انبساط و انقباض