در مواردى كه نپذيرفتن امور دولتى از طرف سلطان جائر براى وى يا ديگران خطرات جدى جانى و مالى به همراه داشته باشد، مى‌تواند از باب تقيّه، تصدى امور حكومتى را بپذيرد لكن بايد تلاش كند كه هر كارى را متناسب با موفقيتى كه دارد به انجام رساند و اگر رعايت ضوابط شرعى در ظاهر امكان‌پذير نبود به‌طور پنهانى بدان مبادرت ورزد بويژه در مورد حقوق مردم و رعايت حال برادران ايمانى در الزامات مالى كه توسط حكام جور اعمال مى‌گردد. اگر اين مقدار از رعايت نيز مقدور نشد او مى‌تواند در مورد هر حكم و امرى از باب تقيه عمل نمايد، مادام كه منجر به ريختن خون بى‌گناهى نگردد كه در آن تقيه روا نيست.

كسى كه به نحوى مسؤوليتهاى دولتى را از قبيل امارت، جبايت و قضاوت در حكومت جائر مى‌پذيرد خواه ناخواه ماهيانه، دستمزد و جوايزى كه دريافت مى‌دارد نيز مباح خواهد بود و اين بدان جهت است كه وى نيز در بيت‌المال سهمى دارد، لكن بايد خمس وجوه دريافتى را پرداخت نمايد. [١]

ابهامات در انديشه سياسى شيخ طوسى

شيخ طوسى على‌رغم ملموس بودن مسائل سياسى در عصر خويش و بحرآنهاو حوادث تلخ سياسى جز در چند مورد اندك آن هم در كتاب النهايه به مسائل سياسى نپرداخته است.

در كتاب المبسوط كه جامع‌ترين كتاب فقهى استدلاى شيخ محسوب مى‌شود بجز مبحث جهاد تقريباً در هيچ جاى ديگر آن، مباحث سياسى مطرح نگرديده است. بيش از چند گفتار نسبتاً جزيى كه در چند مورد كتاب النهايه [٢] در زمينه مباحث سياسى آمده كه ما دو مورد از موارد آن را مورد بحث قرار داديم و چند مورد نيز افزون بر آن ذكر خواهيم نمود. همان چند مورد نيز در المبسوط به چشم نمى‌خورد، با وجود اينكه كتاب المبسوط بعد از النهايه نوشته شده و برخلاف النهايه كه مخلوطى از متون روايى و فقهى است،

[١] . همان، ص ٣٥٧.

[٢] . كتاب النهايه شيخ طوسى از نظر مباحث فقهى يكى از كامل‌ترين متون محسوب مى‌شود لكن به اعتقادابن ادريس اين كتاب بيشتر روايى است تا فقهى و به‌نظر مى‌رسد كه جنبه رساله عمليه داشته و شيخ در المبسوط به‌طور مكرر به كتاب النهايه خود اشاره نمود و آن را «اوفى الكتاب» ناميده است.