فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٦٧ - آثار قابل بررسى در انديشه سياسى ميرزاى نائينى

شكلى آراسته‌تر و متقن‌تر به نسل جديدى از فقها انتقال مى‌دهد.

ولى به اعتقاد ما اين دو دوره از نظر مبناى فكرى و فقهى از هم جدا نبوده و آنچه كه مى‌تواند اين دو قسمت از زندگى پرافتخار اين فقيه بزرگ را از هم متمايز سازد روش عملى است كه مى‌تواند در شرايطى خاص منطبق با مبانى فكرى نباشد.

انزواى سياسى ميرزاى نائينى مى‌تواند از باب «ما قصدلم يقع و ما وقع لم يقصد» و نيز ممكن است از باب نفى «قاعده التزام به شى التزام به لازم آن است» انجام گرفته و يا به‌خاطر عدم امكان اجراى ضرورت رهبرى فقها به مفهوم عينى آن در كنار تدوين و ارائه طرح سياسى نظام و يا به دلايلى ديگر باشد كه تفصيل آن از حوصله اين بحث بيرون است.

تنها نكته‌اى كه در اين باره لازم به تذكر است اين است كه انزواى سياسى ميرزاى نائينى هرگز به معنى عدول از آراء سياسى و نفى ديدگاههاى قبلى نيست، هرچند كه اين نسبت صحّت داشته باشد كه به دستور وى نسخه‌هاى تنبيه‌الامه از دسترس عموم جمع‌آورى شد. چون ممكن است چنين عملى به‌خاطر از ميان بردن راههاى سوءاستفاده از آثار اين فقيه و محقق بزرگ باشد. [١]

آثار قابل بررسى در انديشه سياسى ميرزاى نائينى

در ميان آثار بازمانده از ميرزاى نائينى سه قسمت را مى‌توان به‌عنوان منابع بررسى انديشه سياسى وى انتخاب نمود.

١. مبارزات سياسى:

مبارزات سياسى ميرزاى نائينى در كنار آخوند خراسانى نه به‌عنوان دستيار و يا حتى همرزم و همفكر بلكه به‌عنوان خط دهنده اصلى ماجراى مشروطه در حوزه علميه نجف اشرف آغاز مى‌گردد.

معروف است كه ميرزاى نائينى در كشيده شدن آخوند خراسانى به عمق مسائل سياسى مشروطه نقش مؤثرى داشته است و قهرمان اول اين ماجرا خود ميرزابوده است، بويژه آنكه پس از فوت استاد، خود رشته عمل را به دست گرفت و هدايت فكرى و فقاهتى نهضت را شخصاً عهده‌دار گرديد. [٢]

٢. اثر مكتوب و جاويد ميرزاى نائينى كه تحت نام «تنبيه الامه و تنزيه المله» شهرت

[١] . رك: مقدمه تنبيه‌الامه بقلم مرحوم طالقانى، ص ١٦.

[٢] . رك: عبدالهادى حائرى، تشيع و مشروطيت، ص ١٥٣.