مجاهده نفسانى براى خدمت به دين و ترويج شريعت و تربيت انسانهاى شايسته براى خدمت به مردم و جامعه و در يك كلام آدم‌سازى بوده است. [١] در شرايطى كه تأسيس دولت جديد براساس احكام خدا و عدالت اسلامى را از فقها نمى‌پذيرفتند، آنان براى استفاده از همين نيمه تشكيلات جور در جهت مقاصد اسلام و مصلحت مردم بر حسب ظاهر با آن مخالفت نمى‌نمودند و اساس حكومتها را درهم نمى‌ريختند و اگر قيام هم مى‌نمودند در حقيقت براى از ميان برداشتن شخص معينى بوده كه وجود او برضد مصلحت كشور و دين تشخيص داده مى‌شد. فقها همواره خير و صلاح كشور و مردم را مى‌خواسته‌اند و به همين دليل در موارد مقتضى از دولتها پشتيبانى نيز نموده‌اند. [٢]

امام راحل (قده) در مناسبتى ديگر در سخنان خود، اين جمله را به كار برد كه امثال خواجه نصيرالدين طوسى، محقق كركى نرفتند به دربار هلاكوخان و صفويه كه وزارت كنند رفتند كه آنها را آدم كنند، محقق كركى صفويه را آخوند كرد نه اينكه خود صفوى شود اگر انسان بتواند محمدرضا (شاه پهلوى) را انسان كند بسيار كار خوبى است انبيا براى همين آمده‌اند. [٣]

نظريه دولت براساس ولايت فقيه

در آغاز بررسى نظريه محقق كركى در زمينه دولت مستقل اسلامى براساس ولايت فقيه تذكر اين نكته ضرورى است كه در اين بررسى نبايد انتظار داشت كه همه آن تقسيم‌بنديها و فصل‌بنديها و حتى اصلاحاتى كه بر اثر تحول فقه سياسى در يك قرن اخير و تجربيات به دست آمده از تأسيس و استقرار نظام ولايت فقيه در جمهورى اسلامى ايران در زبان فقه سياسى روز متداول شده، عيناً در آثار فقهى محققى كه حدود پانصد سال پيش مى‌زيسته است، مشاهده شود.

به‌عنوان مثال، مسائلى چون نظريه انتصاب و نظريه امور عمومى در ولايت فقيه را مى‌توان از عبارتهاى فقهى اين محقق به دست آورد لكن اصلاحاتى چون ولايت مطلقه و احكام حكومتى را مشكل بتوان به وضوح و صراحت در آثار فقهى گذشتگان يافت.

[١] . صحيفه نور، ج ١، ص ٢٥٩، و ج ٨، ص ٨.

[٢] . رك: كشف‌الاسرار، ص ١٨٧-١٨٦.

[٣] . صحيفه نور، ج ٨، ص ٨.