فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٠١ - دوره دوم ضابطهمند شدن فقه سياسى در چارچوب فقه اجتهادى

خود را مطرح نموده است. اين حقيقت را مى‌توان با مقايسه كتاب الجهاد در المبسوط شيخ طوسى [١] با كتاب الجهاد در تذكرة‌الفقها [٢] و نيز مختلف الشيعه به آسانى به دست آورد.

از جمله مسائل بسيار مهمى كه علامه حلى در كتاب الجهاد در تذكرة‌الفقها آورده بحث از دولت اسلامى است كه به مناسبت مبحث جهاد با بغات (شورشيان) عنوانى را مطرح نموده كه مى‌تواند از نظر انديشه سياسى حائز اهميت بسيار باشد. [٣]

فلسفه سياسى در ديدگاه علامه حلى

علامه با طرح اين سؤال كه آن كدام حكومت است كه شورش و قيام براى براندازى آن موجب صدق عنوان بغى مى‌گردد به شرايط و خصوصيات اين دولت پرداخته و فصل جديدى را در فقه سياسى باز نموده است. [٤]

وى در اين زمينه چنين توضيح مى‌دهد: «رويه فقهى آن است كه فقها معمولاً در مبحث «بغات» امامت را مطرح مى‌كنند تا معلوم گردد كدام است‌؟ گرچه اين مبحث از فروع فقهى محسوب نمى‌شود و بايد آن را از مسائل علم كلام به شمار آورد، لكن به پيروى از فقهاى گذشته، ما نيز اين بحث را به اختصار در اينجا مى‌آوريم».

به‌نظر مى‌رسد كه منظور علامه، فقهاى اهل سنت باشد كه در اين بحث به شرايط امامت مى‌پرداخته‌اند، زيرا شرايطى چون تكليف (بلوغ و عقل)، اسلام، عدالت، آزادى (در مقابل بردگى) مرد بودن، علم، شجاعت، مديريت، سلامت جسمانى، سلامت مشاعر و قرشى بودن كه علامه به بررسى آنها پرداخته كلاً شرايطى است كه فقها و متكلمان اهل سنت در مورد مشروعيت خلافت و امامت ذكر نموده‌اند و در اعتقاد شيعه دو شرط اساسى و فراگير عصمت و انتصاب اصولاً زمينه اكتفا به شرايط مذكور را منتفى مى‌سازد.

علامه در ادامه بحث مى‌نويسد:

[١] . المبسوط، ج ٢ از ص ١ و بعد.

[٢] . تذكرة‌الفقهاء، ج ١، چ سنگى و قطع رحلى از ص ٤٠٥ تا ٤٥٠.

[٣] . مختلف‌الشيعه، ج ٤ از ص ٣٨٢ تا ٤٦٤.

[٤] . تذكرة‌الفقهاء، ج ١، ص ٤٥٢.