مردِی از امام رضا علِیه السلام سؤال کرد: حدّ تواضع چِیست که اگر کسِی آن را انجام دهد متواضع محسوب مِی‌شود؟ حضرت در جواب فرمود: تواضع داراِی مراحلِی است. ِیکِی از مراحل آن اِین است که انسان قدر و منزلت خود را بشناسد و خود را در آن جاِیگاه قرار دهد «بواسطه داشته‌هاِی خود مثل ثروت و جاه و مقام و علم... خود را گم نکند و پا را فراتر از حد و حدود خود نگذارد» با مردم آن‌گونه رفتار کند که دوست مِی‌دارد با او رفتار شود. اگر از دِیگرِی بدِی دِید، آن را با خوبِی پاسخ دهد، خشم خود را فرو برد، از خطاهاِی مردم درگذرد. اِین‌ها همه از علائم تواضع است.[١]

١. تواضع در مقابل تهدِید

آنگاه كه حضرت ابراهيم علِیه السلام عموِیش آزر را دعوت به ِیکتاپرستِی كرد و او را پند داد، آزر زير بار پيروى از او نرفت، بر كفر و عناد خود اصرار ورزيد، با لجاجت و پرخاش و دشمنى با ابراهيم برخورد كرد، مهربانى ابراهيم را ناديده گرفت و با انكار رسالت و بى‌اعتنايى به مقام ابراهيم به او گفت: آيا تو از پرستش خدايان من سرپيچى مِی‌كنِی؟ اگر دست از کار خود برندارى و به عقِیده قوم خود رجوع نكنى، تو را سنگسار خواهم ‌كرد. تو سزاوار هر ناسزايى هستى، از عواقب خشم و غضب من بپرهيز و از من دور شو، در منزل من جايى براى تو نيست و از محبت و احسان من بهره‌اِی نخواهى داشت.

ابراهيم علِیه السلام در مقابل اِین همه تهدِید و خشونت و بدرفتارِی با تواضع و فروتنى رو به آزر كرد و فرمود: درود بر تو. بزودى براى تو از پروردگار طلب آمرزش مى‌كنم زيرا او نسبت به من مهربان است. (قَالَ سَلاَمٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيّاً) [٢]

٢. سجده نهاِیت تواضع در مقابل خداوند

خداوند به حضرت موسى علِیه السلام وحى نمود: آيا مِی‌دانى چرا تنها تو را از ميان بندگان خود، كليم «هم سخن خود» قرار دادم؟ موسى عرض کرد: پروردگارا رازش چيست؟ خداوند به او

[١] (مَا حَدُّ التَّوَاضُعِ الَّذِى اذَا فَعَلَهُ الْعَبْدُ کَانَ مُتَوَاضِعاً؟) الكافي (ط - الإسلامية)، ج‌٢، ص: ١٢٤‌

[٢] سوره مرِیم، آِیه ٤٧.