شرح كوتاه: ِیکِی از اصول مسلّم تربِیتِی تشوِیق و تنبِیه توأمان[١] است. در امور آموزشِی و تربِیتِی کسانِی که از هر دو شِیوه استفاده مِی‌کنند موفق‌تر از دِیگران هستند. معلّم در ضمن اِین که دانش‌آموز خود را مثلا تشوِیق به درس خواندن کرده و مزاِیاِی آن را متذکر مِی‌شود در کنار آن باِید عواقب درس نخواندن را هم متذکر شود. توجّه به هر دو امر در تربِیت بسِیار موثر است. افراد مختلف هستند، برخِی جنبه تشوِیق و برخِی جنبه ترساندن از عواقب کار در آنها موثر واقع شده و موجب تلاش بِیشتر آنان مِی‌شود. دانش‌آموزِی که به قبولِی با نمره خوب و به دنبال آن انتخاب رشته خوب امِیدوار است و در عِین حال از تجدِید و رفوزه‌شدن در امتحان آخر سال مِی‌ترسد، اعتماد به نفس کاذب را کنار گذاشته و به طور جدِّی درس مِی‌خواند.

امِید به خدا هم اگر همراه با خوف از خدا و توجّه به تبعات دنِیوِی و اخروِی گناهان و حسابرسِی دقِیق قِیامت نباشد موجب مِی‌شود که فرد بِی‌موالات و جرِیء شود. هر گناه و خطاِیِی را مرتکب شود و با اِین کار عاقبت خود را به خطر بِیندازد با اِین توجِیه که خداوند ارحم‌الراحمِین است. چنِین کسِی مثل فردِی است که بِی‌پروا و مغرور وارد جنگل مخوفِی شود و همراه خود وسِیله دفاعِی برندارد و از خطرها خود را حفظ نکند و بدِین جهت جان عزِیزش را در معرض خطر بِیندازد.

سوال: وجود ترس و دلهره در انسان موجب بر هم خوردن آرامش انسان مِی‌شود با اِین وجود چرا در متون دِینِی از خوف خدا سخن به مِیان آمده است؟ آِیا اساساً ترس از خدا کار پسندِیده‌اِی است؟

جواب: اگر فاِیده‌اِی بر ترس مترتب نشود و تنها موجب سلب آرامش و آساِیش فرد شود چنِین ترسِی مذموم و ناپسند است ولِی اگر ترس موجب شود که انسان خود را از امور خطرناک و تهدِیدکننده حفظ نماِید، چنِین ترسِی ممدوح و پسندِیده است. کسِی که بِیش از حد متعارف و در مواقعِی که باِید مراقب باشد بى‌پروا و نترس باشد به استقبال هر خطرى رفته و بى‌محابا خود را به آب و آتش زده و در ورطه خطر مِی‌اندازد. چنِین کسِی از سلامت روان برخوردار نِیست. بنابراِین ترس از خدا و در حقِیقت ترس از عواقب گناهان، اگر موجب اصلاح اعمال و رفتار انسان شود امرِی مطلوب و پسندِیده است.

[١] ِیعنِی به کار‌گِیرِی هر دو مورد در روش تربِیتِی.