به كسى است كه انسان خود را ملزم به پرداخت هزينه او كرده است (و واجب النفقه اوست) و سه راه كه براى پرداخت دين (الهى) ملزم شده و پنج راه براى انواع صله‌ها (و جايزه‌ها) و چهار راه كه انسان براى احسان و انعام صرف مال مى‌كند (١) امّا آنچه براى خود او لازمست: هزينه‌هايى است كه براى شخص خود مى‌كند و عبارت است از: هزينه خوراك و نوشابه و پوشاك و هماغوشى و خدمتكار و آنچه به مزدور براى رفع نيازى چون مرمّت اسباب زندگى يا حمل يا نگهدارى آنها پردازد و آنچه در زندگى نيازمند آن است چون خانه يا ابزارى كه براى كمك به (تسهيل) زندگى بدان نياز است.

(٢) و امّا راههاى پنجگانه براى كسى كه هزينه او بر انسان واجب است: صرف مال بر فرزند و پدر و مادر و همسر و بنده است كه در حال سختى و آسودگى بر او لازم است.

(٣) و امّا راههاى سه‌گانه كه از واجبات دينى است: زكات واجب است كه پرداختش در هر سال وجوب دارد و حج واجب و (مخارج) جهاد در هنگام و زمان خود.

(٤) و امّا راههاى پنجگانه از انواع صله‌ها (و جوايز) مقرر: هديه به بالادست خود و صله به خويشاوند و صله به مؤمنان و تبرّع در انواع صدقه‌ها و احسان و آزاد كردن بنده است.

(٥)

آنچه خوردنش بر انسان حلال است‌

امّا آنچه خوردنش بر انسان حلال است و از زمين رويد سه گونه است (٦) يكى از آن گونه‌ها همه دانه‌هاست، از گندم و جو و برنج و نخود و جز آنها از انواع حبوب و دانه‌هاى روغنى، چون كنجد و جز آن. هر گونه از دانه‌ها كه غذاى تن انسان است و به آدمى نيرو بخشد خوردنش حلال است و هر چيزى كه در آن زيانى براى تن انسان باشد خوردنش، جز در حال ناچارى، حرام است.

(٧) دسته دوم ميوه‌هايى كه از زمين برمى‌آيد و غذا و نيرو و سود آدمى در آن است، خوردنش حلال و آنچه خوردنش گزندى به آدمى زند حرام است.

(٨) و دسته سوّم تمام سبزيها و گياهان و هر سبزى كه از زمين رويد[١] و حاوى سود و غذاى انسان باشد خوردنش حلال و آنچه از اقسام سبزيها كه خوردنش به انسان زيان رساند مانند سبزيهاى سمّى و كشنده چون «خرزهره» و جز آن از انواع سمهاى كشنده، خوردنش حرام است.

(٩)

امّا آنچه از گوشت جانوران كه خوردنش حلال است‌

گوشت گاو و شتر و گوسفند و هر جانور غير اهلى حلال گوشت و هر جانورى كه نيش و چنگال ندارد و آنچه از گوشتهاى پرندگان حلال باشد، هر پرنده‌اى كه چينه‌دان دارد، خوردنش حلال است و هر كدام چينه‌دان ندارد حرام باشد. و از خوردن انواع ملخ منعى نيست.

[١] مراد انواع قارچها و گلسنگها و گياهان بى‌ريشه چون ريواس و امثال آن است.- م.