یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٠ - فلسفه تاریخ - موتور اجتماع و موتور تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٩٩

فلز کاری یا قند یا غیره با همه تشکیلات عظیم و چرخها و میلهها و نوارها، مرتبط است با یک یا چند موتور.

٣. حرکت یا ساده است یا پیچیده و به صورت دستگاه. اگر ساده بود مثل حرکت دریا یا باد، توجیه آن ساده است. اما اگر پیچیده بود، پیدا کردن موتور آن خیلی دشوار است.

٤. زندگی انسان دارای حرکتها و جنبشهای گوناگون و در عین حال منظم و متکاملی است. هر یک از دستگاههای اجتماعی در حکم یک چرخ و یا یک دستگاه کارخانه است. زندگی بشر تأسیسات دهقانی و کارگری و تجارتی و فرهنگی و دینی و سیاسی و قضایی و اخلاقی و هنری دارد. موتور این دستگاه کجاست و چیست؟ آیا ماشین اجتماع بشر یک موتوره است یا چند موتوره؟

یعنی آیا یک مرکزِ نیرو دارد و باقی همه فرعند؟ یا از چند موتور، نیروی تحریکی به چرخها منتقل میشود و چرخها یا بالها را به حرکت میآورد، مانند هواپیما یا کشتی چند موتوره، با این تفاوت که از موتورهای متعدد هواپیما و کشتی یک نوع نیرو به سایر دستگاهها منتقل میشود و اگر انسان را یک ماشین چند موتوره دانستیم باید قبول کنیم چند نوع نیرو به سایر دستگاهها میرسد. تفاوت دیگر این که نیروهای موتور کشتی و غیره غیر موجّهه است و یک انسان جهت آنها را مشخص میکند ولی نیروهای انسانی خود ذی جهتاند و بنا بر تعدد موتورها تعدد جهتها پیدا میشود.

حکمای قدیم مانند ابن سینا قوای نفس را اینطور تقسیم میکردند که یا مدرکه است یا محرکه، و محرکه یا باعثه است یا عامله. بحث ما فعلًا در قوه باعثه به اصطلاح قدماست، ولی در سطح جامعه نه فرد.

به هر حال اگر این ماشین را چند موتوره بدانیم باید عدد موتورها را به دست آوریم، آیا دو موتوره است یا چهار موتوره و یا بیشتر؟

به عقیده عرفا و هم به عقیده مارکسیستها انسان یک موجود