یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٢ - تکامل

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٣١

تسخیر است. تسخیر حد وسط طبیعی و قسر است. از اینجا معلوم میشود که نظریه فاعلیت تسخیری چقدر ظریف و نظیف است. به هرحال پس به عقیده اسپنسر امر اول در تحول و تکامل، اجتماع و تراکم است.

به عقیده او امر دوم در تحول و تکامل، تنوع و اختلاف است.

مثل اینکه میخواهد این را از اصل اول نتیجه بگیرد و بگوید چون تراکم و اجتماع در مجموعههای کوچکتر نیز واقع میشود و مجموعههای کوچکتر در داخل مجموعههای بزرگتر صورت میبندد و به همین ترتیب، تنوع و اختلاف پیدا میشود. بدیهی است که این مقدار برای تنوع و اختلاف مشهود کافی نیست. حداکثر این است که هر کلی از مجموعی از اجزاء و هر جزئی از مجموعی دیگر و همین طور تا به واحد برسد تشکیل میشود، مثل خوشه انگوری که از خوشههای کوچکتر و خوشه کوچکتر فرضاً از خوشههای کوچکتر تشکیل شده باشد. این مقدار منشأ تنوع موجود نمیشود. (تنوع جز با قوه مدبره قابل توجیه نیست.)

می گوید امر سوم در تکامل این است که از بینظامی به نظام بیایند و میگوید این امر سوم است از لوازم تکامل که قاعده کلی وجود است. اولًا باید ببینیم لا نظام مقدم است بر نظام و اول موجودات لا نظام هستند یا آن که هر مرتبهای از وجود نظامی دارد و هر اندازه کاملتر میشود دارای نظامی عالیتر میشود؟ و ثانیاً آیا این جهت یعنی به سوی نظام رفتن از لوازم تکامل است و یا مقوّم تکامل است؟ و البته مقوّم تکامل است. باز این مطلب مجهول میماند که چگونه موجودات از لا نظام به نظام میروند و یا تدریجاً نظام عالیتری پیدا میکنند. آیا جز از راه توجه به هدف و تصرف تدبیری راه دیگری هست؟!!!

اسپنسر میگوید قانون دیگر قانون جزر و مد در طبیعت است که موجودات پس از دوره تکامل دوره انحطاطی دارند (نظریه ثنوی).

آیا واقعاً دو قانون و دو سیر و دو جور حرکت طبیعی متضاد در