یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦٩ - درسهای تاریخ - مسجد امیرالمؤمنین، دهه اول محرم ٩٥ ، جلسه اول

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٦٨

انسان موظف است به درس آموزی و کسب آگاهی. انسان با اینکه در آغاز از لحاظ دانایی و توانایی از همه ضعیفتر است، بالقوه از همه داناتر و تواناتر است. دایره داناییاش آن قدر وسعت میگیرد که زمان و منطقه و فردیت را درمینوردد و دایره تواناییاش تا افلاک وسعت مییابد. آیه کریمه فوق اعلام میکند که شما در آغاز چیزی نمیدانستید، ولی با جمله «و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة لعلکم تشکرون» دو مطلب را میگوید: اول ابزارها یعنی حس و عقل (و محتملًا قلب)، دوم وظیفه یعنی استفاده از ابزارها که با جمله «لعلکم تشکرون» بیان شده است.

مطلب دوم اینکه منابع معرفت و آگاهی چه چیزهایی است؟ این خود مسئله مهمی است که هیچ گاه مورد توافق عموم نبوده است. ما نظر قرآن را ذکر میکنیم. از نظر قرآن، یعنی مطابق آنچه از قرآن کریم استنباط میشود، منابع معرفت پنج چیز است: طبیعت، ضمیر، کتاب (یعنی اندوختههای فکری دیگران اعم از صورت کتابی یا تعلیمی مستقیم و به عبارت دیگر اقلام الرجال و افواه الرجال)، عقل [١]، تاریخ. به نظر میرسد که از قرآن میتوان این پنج منبع را به رسمیت شناخت.

آیات قرآنی ارجاع به طبیعت و مطالعه آن زیاد است. شاید جامعترین آنها آیه ١٦٤ از سوره بقره است:

ان فی خلق السموات و الارض و اختلاف اللیل و النهار و الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس و ما انزل اللَّه من السماء من ماء فأحیا به الارض بعد موتها و بث فیها من کل دابة و تصریف الریاح و السحاب المسخر بین السماء و الارض لآیات لقوم یعقلون.