یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٠ - قوانین اسلام و مقایسه آن با توسعه و تحول دنیای جدید

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٢١٩

و غیره پیدا میشود. به واسطه پیدایش ماشین، مسئله ترافیک پیدا میشود و به واسطه کشتیرانیها نیاز به قوانین کشتیرانی در دریاها پدید میآید و همچنین قوانین بین المللی هواپیمایی. کم کم قوانین تسخیر فضا هم اضافه خواهد شد.

خلاصه اینکه ملاک ضرورت وضع قوانین، نیاز است و نیازها متغیر است و به همین دلیل قوانین نیز باید متغیر باشد.

بحث که به اینجا برسد قابل تأمل است. اولین بحث درباره این خواهد بود که اولًا باید بدانیم که نیازهای بشر بر دوگونه است:

نیازهای ثابت و نیازهای متغیر.

ثانیاً لازمه همه تغییر نیازها این نیست که قوانین مربوط به آنها تغییر کند. مثلًا به دلیل اینکه اسب و الاغ جای خود را به اتومبیل و هواپیما دادهاند، ضرورت ایجاب نمیکند که قوانین مربوط به معاملات و وکالات و غصب و ضمان و ارث و غیره نیز تغییر کند.

ثالثاً همه تغییرها در جهت تکامل نیست. زمان برخلاف آنچه هگل درباره روح زمان [١] و روح ملت گفته است- که در ورقههای زمان و مقتضیات آن از کتاب بعثت و ایدئولوژی نقل کردهایم- معصوم نیست. دین و علم و عقل یک رسالت اساسیشان مبارزه با انحرافات زمان است. انسان به همان دلیل که از غریزه آزاد است و مجبور نیست کورکورانه از غریزه اطاعت کند و مختار و مکلّف است که به اراده و اختیار خود به سوی تکامل پیش رود، مجبور هم نیست که الزاماً به سوی تکامل پیش برود و عملًا هم چنین نیست. این است که زمان همچنان که پیشروی دارد، انحراف هم دارد. مصلحان غالباً با انحرافات جدید زمان خود مبارزه میکنند.

پس لازم است مکانیسم تاریخ و حرکات تاریخی را بشناسیم و نقش فعال و مختار انسان را در برابر پیشامدهای حوادث و زمان و