پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢ - منطق نيرومند ابراهيم عليه السلام در برابر بتپرستان

كرد، فرضى كه محققان در موقع تحقيق غالباً با آن روبه‌رو هستند.

توضيح اين‌كه: گاه انسان مطلبى را از طريق يك استدلال وجدانى و شواهد فطرى به دست آورده، ولى مى‌خواهد آن را در قالب يك برهان عقلى بريزد، در اينجا به فرض‌هاى مختلفى رو مى‌آورد، و لازمه هريك از آنها را مى‌سنجد، تا سرانجام به مقصود برسد.

مثلًا محققى اصالت روح را با وجدان خويش دريافته، و مايل است آن را برهانى كند، در اينجا فرض مى‌كند روح مادّى يا از خواص مادّه باشد، و سپس عوارض و خواص مادّه و لوازم آن را بررسى مى‌كند، سرانجام مى‌بيند مادّى بودن (يا از عوارض مادّه بودن) با پديده‌هاى روحى سازگار نيست، و يك به يك را نفى مى‌كند تا به مجرد بودن روح برسد.

ابراهيم عليه السلام نيز براى پيمودن راه منطقى توحيد كه شعله‌هاى آن را به روشنى در درون جان خود يافته بود به فرض‌هاى مختلف دست مى‌زند، و «هذا ربى» و «هذا ربى» مى‌فرمايد: تا از افول و غروب آنها به بطلان اين احتمالات برسد، و سرانجام‌ «إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِي لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ»: «من روى خود رابه سوى كسى متوجّه كردم كه آسمانها و زمين را آفريده» مى‌گويد، و توحيد استدلالى خود را كامل كند. [١]

در بعضى از روايات نيز اشاره كم رنگى به اين معنا ديده مى‌شود، چنانكه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود «مردم قبل از بعثت پيامبران بر

[١]. سوره انعام، آيه ٧٩- احتمالات ديگرى در تفسير آيات فوق از جمله، استفهام انكارى يا استفهام از روى استهزا و مانند آن گفته شده، مخصوصاً در تفسير تبيان و تفسير فخر رازى احتمالات زياده آمده، امّا هيچ‌كدام با لحن آيه سازگار نيست.