پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٥ - نامهاى بىنشان

مِنْ نَصِيرٍ».

نه در برابر عذاب الهى ياورى دارند، نه در طريق هدايت، راهنمايى، و نه كمكى از دليل عقل (هر سه تفسير مى‌تواند در مفهوم آيه جمع باشد).

تكيه بر حدس و تخمين‌

در آغاز آيه چهارم سخن از مالكيّت خداوند نسبت به همه كسانى كه در آسمان‌ها و زمينند، به ميان آمده مى‌فرمايد: «آگاه باشيد كسانى كه در آسمانها و كسانى كه در زمين هستند، تعلق به خدا دارند.»: «أَلَا إِنَّ للَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ».

اين تعبير ممكن است اشاره به عقيده مشركان باشد كه معترف بودند مالك و حاكم اصلى خدا است، و در عين حال بت‌ها را پرستش مى‌كردند، و نيز ممكن است اشاره به اين باشد كه نظام واحد عالم هستى دليل بر اين است كه مدبّر واحدى بر آن حكومت مى‌كند.

سپس مى‌افزايد: «و آنها كه غير خدا را همتاى او مى خوانند، (از منطق و دليلى) پيروى نمى كنند»: «وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ».

«آنها تنها از گمان بى اساس پيروى مى نمايند و تخمين و حدس (واهى) مى زنند»: «إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ». [١]

[١]. طبق اين تفسير «ما» در جمله «وَ ما يَتَّبعُ‌» «نافيه» است و فاعل در «يتبع» «الذين» مى‌باشد، و مفعول آن «شركاء» است، يعنى مشركان در حقيقت از شريك و همتايى براى خدا پيروى نمى‌كنند (چرا كه خدا شريك و همتايى ندارد و اين همتايان ساخته و پرداخته پندار و اوهام آنهااست) ولى جمعى از مفسّران احتمال داده‌اند كه «ما» در اينجا استفهاميه است، بنابراين معناى جمله چنين مى‌شود «مشركان چه چيز را غير از خداوند پيروى مى‌كنند، و شريك او قرار مى‌دهند؟ آيا چيزى جز ظن و گمان و پندار آنها وجود دارد»؟ (البتّه نتيجه هر دو قريب الافق است) به تفسير مجمع البيان و تفسير فخررازى، و قرطبى و تفسير كشاف و روح المعانى ذيل آيه مورد بحث مراجعه شود- بعضى احتمال «ما» موصوله نيز داده‌اند ولى بعيد به نظر مى‌رسد.