پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٩ - ٣ سرچشمه شناخت قانون علّيّت

بوعلى سينا تأييد مى‌كنند آنجا كه مى‌گويد:

«اگر كسى گمان كند رابطه علّيّت را از طريق حس مى‌توان كشف كرد خطا نموده، زيرا حسّ جز مقارنه دو امر، چيز ديگرى را به ما نمى‌فهماند». [١]

ولى بدون شك اين اشتباه بزرگى است، و بعيد است نظر «بوعلى» نيز به چنين مطلبى باشد، چرا كه اينگونه تحليل‌ها درباره روح و افعال روح كارفيلسوفان است، نه توده مردم، در حالى كه قانون علّيّت را توده مردم و حتى كودكان به خوبى مى‌شناسد، و بدون شك آنها اين مطلب را از تجارب خارجى و حسّى خود، چنانكه در بالا گفتيم، دريافته‌اند، منتها تا عقل اين تجربيات را تحليل نكند، و امور جزئيّه را به صورت يك امر كلّى در نياورد چيزى بنام قانون علّيّت نخواهيم داشت، بنابراين پايه شناخت اين قانون تجربه است، به اضافه پا در ميانى عقل و شايد نظر بوعلى نيز به همين مطلب باشد، و در غير اين صورت قابل قبول نيست، ولى به هر حال انكار نمى‌كنيم كه براى فلاسفه و دانشمندان شناخت علّيّت از طريق افعال نفس نيز به خوبى ميسّر است، همان‌گونه كه از طريق حس.

از اينها گذشته راه استدلالى روشنى نيز بر اين امر وجود دارد و آن اين‌كه اگر ما قانون علّيّت را انكار كنيم بايد هيچ چيز، شرط هيچ چيز نباشد، و همه چيز از همه چيز نشأت گيرد، بلكه بايد روش شناخته شده استدلالات عقلى را نيز انكار كنيم، و مثلًا براى گرفتن يك نتيجه منطقى از دلايل خاصّى استفاده نكنيم، بلكه از هر مقدّمه‌اى هر نتيجه‌اى بخواهيم بگيريم، و مسلّماً اينها امورى است كه هيچ‌

[١]. شفاء: فصل اوّل از مقاله اولى از الهيات، صفحه ٨.