پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٠ - ١ برهان حركت و مقدّمات آن

خيالاتى است كه ما گرفتار آن شده‌ايم، و امورى هستند ذهنى نه خارجى، چرا كه اين مطلب همچون انكار بديهيات است، و ما از هرگونه استدلال در برابر آن بى نيازيم.

ولى نمى‌توان انكار كرد كه درك وجود حركت بدون دخالت نيروى حافظه غير ممكن است، زيرا حركت هرگز در يك احساس آنى قابل درك نيست، چرا كه امرى است تدريجى.

ج) اركان حركت: فلاسفه براى حركت شش ركن ذكر كرده‌اند:

١. مبدأ ٢. منتها ٣. محرّك ٤. متحرّك ٥. موضوعى كه حركت در آن واقع مى‌شود ٦. زمانى كه حركت در آن رخ مى‌دهد- البتّه بعداً خواهيم دانست كه زمان چيزى جز مقدار حركت نيست- يا به تعبير ديگر زمان فرزند حركت است نه پدر حركت.

و نيز خواهيم ديد كه ذكر اين اركان ششگانه طبق نظريه معروف قدما است والا بنابر قبول حركت جوهرى نيازى به موضوع حركت نخواهد بود.

د) امورى كه حركت در آنها واقع مى‌شود: فلاسفه پيشين معتقد بودند كه از ميان مقولات نه‌گانه عرضيه‌ [١] حركت تنها در چهار مورد رخ مى‌دهد.

١. حركت در «مكان» (مانند حركت قطرات باران و حركت اتومبيل در جاده)

٢. حركت در «كميّت» (مانند افزايش حجم گياه در حال نمو)

٣. حركت در «وضع» (مانند حركت كره زمين به دور خود)

[١]. مقولات نه گانه عرضيه عبارتند از «كم»، «كيف»، «وضع»، «متى»، «اين»، «ان يفعل» و «ان ينفعل»، «ملك» و «اضافه» كه شرح آن در جاى خود داده شده است.