تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٨٤ - شرح آيات

فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ‌ [٣٢] و روزى كه قيامت برپا شود، ندا دهند كه خاندان فرعون را به سخت‌ترين عذابها درآوريد».

و بنا بر اين تفسير روانهاى كافران در عالم برزخ عذابى سبكتر از عذاب آخرت مى‌كشد، و از اين رو از امام صادق (ع) مروى است كه درباره روانهاى مشركان از او پرسيدند، گفت: در آتش عذاب مى‌كشند، و مى‌گويند: پروردگارا! قيامت را بر پا مكن، و وعده عذابى را كه به ما داده‌اى به تحقّق نرسان و آخر ما را به اوّل ما نپيوند (و همه ما را به يك چوب مران)». [٣٣] «وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ‌- و روزى كه قيامت برپا شود ندا دهند كه خاندان فرعون را به سخت‌ترين عذابها درآوريد.» [٤٧] پرسشى باقى است: چرا خدا تمام خاندان فرعون را به سخت‌ترين عذاب درآورد، در حالى كه مجرم اصلى فرعون و سپاه او هستند؟

پاسخ: ضعيفان آنها به فرعون سرسپردند، و به او رضايت دادند، پس در كشيدن عذاب سخت نيز با او شريك‌اند، و توجيه و عذر آوردن آنها داير بر اين كه پيروان فرعون بوده‌اند و مى‌پنداشته‌اند كه فرعون و مستكبران گناه اعمال آنها را بر گردن مى‌گيرند، سودى براى آنان ندارد، هرگز ...

«وَ إِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ- و آن گاه درون آتش با يكديگر به مجادله برخيزند و ناتوانان به گردنكشان گويند كه ما پيروان شما بوديم، آيا مى‌توانيد اندكى از اين آتشى كه نصيب ما شده است بكاهيد؟» در آنجا اين عذرهاى پندارى كه ناتوانان مى‌كوشند سكوت خود را در برابر گردنكشان بدانها توجيه كنند از درجه اعتبار ساقط مى‌شود.

چنان كه مثلا كسى بگويد: من نظامى هستم و بر من واجب است كه از