تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٩٠ - شرح آيات

جارى هستند؟» پس او تنظيم كننده شبكه آبيارى است كه به فرمان او جويبارهاى جدا شده از نيل جريان مى‌يابد، و گفته‌اند كه طول مجموع آنها به ٣٦٠ كيلومتر مى‌رسيد، و كشاورزى آنها از آن شبكه آبيارى سيراب مى‌شد، و گفته‌اند: تمدن مبتنى بر آبيارى مستلزم نظم و استقرارى بيش از ديگر تمدّنهاست، زيرا زندگى وابستگان بدان تمدّن بر پايه حسن تقسيم آبها استوار است.

و شايد سياق آيه نيز به همين مطلب اشاره مى‌كند آنجا كه فرعون اشاره كرد كه آن رسالت نظامى را كه تقسيم آبها را فراهم مى‌آورد تهديد مى‌كند، و از اين رو مفسّران گفته‌اند كه معنى «من تحتى از زير پاى من» اين است كه جريان و تقسيم آب به امر و سلطه من است، و اين تعبيرى است در كمال نكويى و زيبايى.

و شك نيست كه اصلاح در جوامعى كه چنين مستقرّ شده است دشوارى بيشترى دارد.

/ ٤٩٣ «أَ فَلا تُبْصِرُونَ‌- آيا نمى‌بينيد؟» چرا نمى‌گويد: آيا نمى‌انديشيد، يا آيا فكر نمى‌كنيد؟ زيرا او آنها را به دين ظاهر فرا مى‌خواند، امّا اگر آنها را به تفكّر و انديشيدن فرا مى‌خواند به زودى درمى‌يافتند كه او جز بشرى عادى همانند ايشان نيست، و فقط بر اثر نادانى آنها بر آنان چيره و مسلّط شده است، و اگر خرد مى‌ورزيدند بيگمان مى‌دانستند كه شهريارى و مالكيّت واقعى مصر از آن خدا و سپس از آن كسانى است كه آن را آباد كرده‌اند، و براستى فرعون به سبب استثمار مالى آنها و تسلّط سياسى بر آنان، بدون رضايت آنها، يا تفويض اختيارى از جانب خدا بيش از آنها سزاوار عذاب است، پس چگونه از آنها مزد مى‌خواهد، و بر آنها منّت مى‌نهد، زيرا بر آنها گردنكشى كرده و زور گفته و ثروتهايشان را نابود كرده است؟! [٥٢] آن گاه فرعون پيامبر خدا را در برابر آنها مسخره مى‌كند، و حقايق رسالتهاى پروردگار جهانيان را با معيار مادّى مى‌سنجد، بدين سان كه موسى (ع) مستضعف است، و درست سخن نمى‌گويد، و شرفى ندارد.